حکومەتی هەرێمی كوردستان
FRI, 25 JUL 2014 18:56 Erbil, GMT +3

پرِوَسه‌ى بنیاتنانى ژێرخانى ئابوورى كوردستان ..

MON, 20 FEB 2006 17:36 | KRG.org

The infrastructure Economy of Kurdistan

ئه‌مرِوَكه‌ كوردستان وڵاتێكى كراوه‌یه‌ له‌رِوویى هه‌موو كوَمپانیاكانى جیهان , له‌
به‌رنامه‌ى نیشتیمانىدا هاتووه‌ كه‌ بودجه‌ و نه‌خشه‌سازى دابینبكرێن , بوَ دووباره‌
بیاتنانه‌وه‌ى ئابوورى وڵات و هه‌روه‌ها كار بوَ درووست كردنى ژێرخانێكى به‌هێز و
پته‌و بكرێت , به‌رنامه‌ى گشتى حكومه‌تى كوردستان به‌ شێوه‌یه‌كى گشتى له‌
ئیسترِاتیجیه‌كى دیاریكراودا ده‌بینرێت , كه‌ گرینگى به‌ كه‌رتى تایبه‌ت بدرێت و
هانا بوَ هه‌موو لایانێكى تریش ببررێت بوَ دووباره‌ بنیاتنانه‌وه‌ى ئابووریه‌كى
سه‌ربه‌خوَى كوردستانى ..

بوَ پرِوَسه‌ى ئابوورى و سوودوه‌رگرتن له‌ به‌رنامه‌ و یارمه‌تیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانیش
, پێموابێت و ئێستا سیماكانى قوَناغێكى نوىَ ده‌ستى پێكردووه‌ , به‌و واتایه‌ى
كه‌ ئێستاكه‌ یارمه‌تیه‌كان كه‌ده‌گه‌نه‌ كوردستان , بوَ كاری مروَیى نیه‌ و ناچنه‌ نێو
قاڵبى هاوكارى و یارمه‌تیدانى لێقه‌وماوان و به‌ڵكوو له‌ چوارچێوه‌ى به‌رنامه‌یه‌كى
دارِێژراودا و به‌ پلانێك و ئیسترِاتیجیه‌تێكى گوونجاو له‌گه‌ڵ ئابوورى
كوردستاندا , ده‌بێت له‌ چوارچێوه‌یه‌كى زانستىدا كاریان بوَ بكرێت .

كاركردن بوَ به‌هێزكردنى ئابوورى وڵات , ده‌بێت له‌ بنه‌ما ته‌قلیدیه‌كان بچێته‌
قوَناغێك و جوَر و شێوازێكى ترى كاركردنه‌وه‌ , زوَر قسه‌ و پێشنیار و
به‌رنامه‌ى سیاسی دارِژراون و به‌ڵێنێكى زوَر دراون , به‌ڵام له‌ واقیعدا كه‌م كار
كراوه‌ , ده‌بووایه‌ , به‌ڵێن و گفتووگوَكان , پاشان وورد كرابانه‌وه‌ و كاریان
له‌سه‌ر كرابان.
له‌ پرِوَسه‌ى دووباره‌ بنیاتنانه‌وه‌ى ژێرخانى ئابوورى كوردستاندا , ده‌بێت كار
بوَ چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كى گرینگ بكرێت , وه‌ له‌و پرِوَسه‌یه‌شدا چه‌ند لایانێكى
دیاركرا و پیسپوَر به‌شدارن , وه‌ هه‌مووشیان ته‌واوكه‌ر و به‌رپرسن له‌و هه‌ڵمه‌ته‌
گه‌وره‌یه‌دا .

پێشه‌كى , له‌ چوارچێوه‌یى وه‌زاره‌تى پلاندانان و ئابوورى كابینه‌ى نوىَى حكومه‌تى
یه‌كگرتووى كوردستاندا , ده‌بێت كار و به‌رنامه‌كان به‌ ئاراسته‌یه‌كى نوىَ و
موَدێرن بكرێن كه‌ بگوونجێت له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنى ته‌كنه‌لوَژیا له‌ جیهاندا ,
ده‌بێت به‌تایبه‌تى له‌و وه‌زاره‌تانه‌دا , په‌یوه‌رِه‌وى شێوازێكى موَدێرن له‌
به‌رِێوه‌به‌رایه‌تى بكرێت ( Management ) , وه‌ به‌هاماهه‌نگى له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌ت و
حكومه‌ت به‌ گشتى , وه‌ به‌دانانى كه‌سایه‌تى و پسپور ِو و كارمه‌ند و كادریى لێزان
به‌رنامه‌كان ئه‌نجام بدرێن و بوَ هه‌موو كارێك و پرِوَژه‌یه‌ك پێشتر
لێكوَڵینه‌وه‌ى له‌سه‌ر بكرێت , نه‌وه‌كوو وه‌كوو تاوه‌كوو ئێستا ده‌كرێت, تاوه‌كوو
ئه‌مروَكه‌ سیماكانى ئه‌و به‌ره‌و رِوو بونه‌وه‌ گه‌وره‌ى شارستانیه‌ له‌ جیهاندا ئاوا به‌
زه‌قى به‌ده‌ر نه‌كه‌وتبوون , به‌ڵام ئیًستاكه‌ , زوَر به‌رِوونى داره‌ , كورد زوَر دووا
ده‌كه‌وێت , ئه‌گه‌ر به‌هه‌مان خێرایى و شێواز رِێبكه‌ین. , ده‌بێت گرینگى بدرێت
به‌ پێشكه‌وتنى شێوازى كاركردن و ئه‌نجامدانى پرِوَژه‌ ى ئابوورى , له‌
كوردستاندا , كاركردن و فه‌رهه‌نگى كاركردن دیاریكردنى سنوور و ستاتووی كرێكار
پێویستى به‌ یاسایه‌كى دیاریكراو هه‌یه‌ , ده‌بێت له‌ په‌رله‌مانى كوردستاندا كاری
بوَ بكرێت.

نه‌بوونى به‌رنامه‌ى زانستى , پێشتریش نه‌بوونى سیسته‌مێكى ئابوورى به‌هێز و
موَدێرن , زه‌ره‌رێكى گه‌وره‌ى ئابووریمانى پێگه‌یاندووه‌ , شتێك نیه‌ ناوى سیسته‌م
بێت له‌ وڵاتى ئێمه‌دا , به‌و واتایه‌ى كه‌ له‌ ئه‌ورِوپادا به‌رهه‌مهاتووه‌ و كارى
پێده‌كرێت , ( System ( , نهێنیه‌ك له‌ نهێنیه‌كانى سه‌ركه‌وتنى ئابوورى
ئه‌ورِوا و كوَمه‌ڵگاكانى رِوَژئاوا , بوونى سیسته‌مێكى پێشكه‌وتووى
به‌رِێوه‌به‌رایه‌تىو پلاندانان و به‌رنامه‌رِێژیه‌ له‌ ئابووریاندا , ئه‌وه‌ى كه‌
له‌وڵاتى ئێمه‌دا بوونى نیه‌ وه‌ مخابن له‌ ئاستى تاكدا مه‌فهووم نیه‌.

ئه‌و خاڵانه‌ى ده‌بێت به‌هێند و گرینگیه‌وه‌ كاری بوَ بكرێن له‌ پرِوَسه‌ى
درووستكردنى ژێرخانى ئابوورى كوردستاندا :


- پێشه‌كى , وه‌كوو به‌رنامه‌ى نوىَى كابینه‌ى حكومه‌تى كوردستان , ده‌بێت
سیسته‌مێكى نوىَ له‌ سه‌رژمێرى گشتى دابمه‌زرێت له‌ كوردستندا , هاوشێوه‌ى ئه‌و
سیسته‌ى له‌ ئیرِان و وڵاتانى تردا هه‌یه‌ , بوَ هه‌ر كه‌سێك , هه‌ر هاوڵاتیه‌ك ,
ژماره‌یه‌كى تایبه‌ت هه‌یه‌ , له‌ ئه‌ورِوپا پێى ده‌لێن ( Personal Number ) له‌
كوَمارى ئیسلامى ئێران پێى ده‌لێن ( ژماره‌ى میللى ) , ئێمه‌ش ده‌توانین ناوى
بنێین ( ژماره‌ى نیشتیمانى ) كه‌ سود و قازانجێكى گه‌وره‌ى نه‌ته‌وه‌یى هه‌یه‌ , به‌و
پێیه‌ش , له‌ هه‌موو بوارێكدا سوودی ده‌بێت له‌ نه‌خشه‌سازى و پلاندانانمان .
- ده‌بێت كابینه‌ى نوىَى حكومه‌تى كوردستان , جورئه‌تى ئه‌وه‌ى هه‌بێت , ئه‌و هه‌موو
خه‌ڵكه‌ى ناونووسكرا و كرانه‌ مووچه‌خوَر و كارمه‌ند و پوَلیس به‌ بىَ ئه‌وه‌ى كار
بكه‌ن و به‌رهه‌میان هه‌بێت , ده‌بێت ئه‌مرى دامه‌زرانیان پووچه‌ڵ بكرێتوه‌ و ئه‌و
باره‌ قوورسه‌ له‌سه‌ر شانى بوودجه‌ى حكومه‌تى كوردستان كه‌م بكرێته‌وه‌ .

- گرینگیدان به‌ كه‌رتى كشتووكاڵى كوردستان:

له‌بیرمان چووه‌ كه‌ وڵاتى ئێمه‌ , جگه‌ له‌ نه‌وت و كانزاكان , ئێمه‌ ده‌وڵه‌منترین
وڵاتى كشتووكاڵین , ده‌كرێت به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونى وڵاتانى ترى
هاوشێوه‌ى خوَمان , په‌ره‌ به‌ كه‌رتى كشتووكاڵ بده‌ین , سیسته‌مى دابینكردنى ئاو
په‌یرِه‌و بكه‌ین و كوولتوورى كشتووكاڵى گه‌شه‌ پێ بده‌ین , هاوكارى خه‌ڵك بدرێت
بوَ گه‌رِانه‌وه‌ بوَ گوونده‌كان , ئه‌وه‌ى ده‌بینرێت به‌داخه‌وه‌ , كووشتنى گوونده‌ ,
خه‌ڵكى گوونده‌كانمان هانداوه‌ , بوَ ئه‌وه‌ى شوێن و گوونده‌كانى خوَیان جێبهێڵن
و ببنه‌ شارى !! بىَ ئه‌وه‌ى له‌ شاریش هیچیان بوَ بكرێت؟؟!!
ده‌بێت پلانى تایبه‌ت به‌ شاره‌كان و گوونده‌كانمان هه‌بێت , له‌ ده‌ره‌نجامدا , وه‌
به‌تایبه‌تى له‌ ئیسترِاتیجیه‌تى درێژخایه‌نى ئابووریدا , نابێت هیچ جیاوازیه‌ك
هه‌بێت له‌ نێوان گووند و شاردا .. به‌هه‌مان شێوه‌ گوونده‌كانیشمان هاوشێووه‌ى
شاربن له‌ خزمه‌تگووزارى و پێشكه‌وتندا .


- په‌یرِه‌وكردنى شێوازێكى موَدێرن له‌ شێوازى به‌رێوه‌بردن و پلاندانان له‌
وه‌زاره‌ته‌كاندا .

- ده‌بێت بوَ هه‌موو كارێك و پشه‌یه‌ك , قوتابخانه‌ , یاخوود زانیارى ئاراسته‌كراو
هه‌بن , بوَ ئه‌و كرێكارانه‌ى تایبه‌ت و پرِوَفیشیوَناڵن له‌ كاره‌كانیاندا ,
نه‌وه‌كوو نه‌جار ببێته‌ كاتب و كارمه‌ند له‌ دائیه‌كانى حكومه‌ت و مه‌حكه‌مه‌ و چایچى
ببێته‌ كارمه‌ند له‌ پرسگه‌كاندا !!

- به‌ستنه‌وه‌ى بووارى زانستى وئه‌نجامى ئه‌و لێكوَڵینه‌و زانستیانه‌ى زانكوَكانى
كوردستان و تاوه‌كوو هه‌ندێك له‌و لێكوَڵینه‌وه‌ جیهانیانه‌ش ( The University‌s
Output )
له‌ هه‌موو وڵاتاندا , زانكوَ گرینگیه‌كى گه‌وره‌ى هه‌یه‌ له‌ دارِشتنى سیاسه‌ته‌كاندا ,
له‌ سه‌روَكى حكومه‌ته‌وه‌ تاوه‌كوو بچووكترین كوَمپانیا , هاوار بوَ ده‌ره‌نجامه‌
زانستیه‌كاندا ده‌به‌ن , له‌ پرِوَسه‌ى نه‌خشه‌كێشانى به‌رنامه‌كانیان , ته‌نها له‌
كوردستان نه‌بێت , زانكوَكان هیچ سوودێك و رِوَڵێكیان نیه‌ ., به‌ڵكوو به‌
پێچه‌وانه‌وه‌ , زه‌ره‌ریان هه‌یه‌ , به‌ داخه‌وه‌ , هه‌ر له‌ لیژنه‌كانى زانكوَ تاوه‌كوو
به‌شه‌ جیاجیاكانى كوَلیژه‌كان , به‌داخه‌وه‌ هیچ رِوَڵێكیان نیه‌ له‌ پێشكه‌وتنى
زانستى و فه‌رهه‌نگیدا .

- باشكردنى رِێگاكان هاتووچوَكردن له‌ناوه‌وه‌ى وڵاتدا ( Logistic ) ,ئیستاكه‌
پێویسته‌ به‌رنامه‌ رِێژى بكرێت بوَ باشكردن و چاككردنى رِێگاكانى هاتووى
ئاسمانى و زه‌وى له‌ كوردستاندا , ئه‌و رِێگایانه‌ى تاوه‌كوو ئیستا هه‌ن , له‌وانه‌یه‌
بوَ ئه‌و قوَناغه‌ نوىَ ده‌ستنه‌ده‌ن.
كردنه‌وه‌ى رِێگاى نوىَ له‌ نێوان شاره‌كان و درووستكردنى هێڵى شه‌مه‌نده‌فه‌ر و
رِێگاى ئاسمانى , ئابوورى و كوَمه‌ڵگاى كوردستان , به‌ره‌و قوَناغێكى
پێشكه‌وتوو ده‌به‌ن.
هه‌روه‌ها ئامرازه‌ ته‌قلیدیه‌كانى هاتووچوَ كردن و به‌ستنه‌وه‌ى كوردستان به‌ وڵاتانى
ده‌ورووبه‌ر , گوَرِانكارى تێدا بكرێت و باشتر بكرێن, به‌ تایبه‌تى له‌گه‌ڵ
توركیا و كوَمارى سووریادا , به‌ درووستكردنى پردێك له‌ نێوان كوردستان و
سوریادا , وه‌هه‌روه‌ها توركیا ده‌توانێت هاوكاریمان بكات بوَ باشتركردنى
رِێگاكانى هاتووچوَمان , به‌ شێوه‌یه‌ك بێت بووه‌شێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێشوه‌چوون و
پێشكه‌وتنى مروَڤایه‌تى و ئاستى پێشكه‌وتووى ته‌كنه‌لوَژیا, وه‌ لێره‌ش كار و
به‌رنامه‌ى سه‌ركردایه‌تى سیاسی كوردستانه‌ وه‌كوو داواكاریه‌كى فه‌رمى كارى بوَ بكه‌ن .

- خاڵێكى ترى گرینگ خوَى له‌ نه‌بوونى سیسته‌مى بانكیدا ده‌بینیته‌وه‌ ( Bank
System )
له‌ ئابوورى پێشكه‌وتوود , به‌تایبه‌تى بوَ ئه‌و كوَمپانیایانه‌ى وه‌به‌رهه‌مهێنانى
بیانیى , نه‌بوونى بانكى گه‌وره‌ و یارمه‌تیده‌ر له‌ كوردستاندا , گرفتێكى گه‌وره‌یه‌
بوَ ئه‌وان , دیاره‌ ئێتا له‌ كوردستان , هه‌مان ئه‌و بانكانه‌ هه‌ن كه‌ پێشتر له‌
عیرِاقدا موَڵه‌تیان پَدراوه‌ , به‌ڵام له‌ كوردستان , چه‌ند بانكێكى تریش هه‌ن ,
به‌ڵام خه‌ڵكى به‌گشتى نایاناسن و برِوایان پێنه‌كردوون !! ئه‌وه‌ش به‌ برِواى ئێمه‌
له‌به‌ر نه‌بوونى زانیاریه‌ , ده‌بووایه‌ كارى ژوورى بازرگانى بوایه‌ , كه‌ هه‌موو
لاینێكیان لێوه‌ ئاگار بكردبایه‌ . لێره‌شدا ده‌بێت حكومه‌ت , گرینگى به‌و بانكه‌
كوَنانه‌ بدات یارمه‌تیا بدات بوَ رِاپه‌رِاندنى كارى گه‌وره‌ و گرینگ له‌ بووارى
هه‌ناردن و هاوردنى پاره‌ بوَ ده‌ره‌وه‌ى كوردستان . جوَرى خزمه‌تگوزاریه‌كانیان باشتر
بێت وه‌كوو ئه‌وه‌ى له‌ ئابوورى وڵاتان پێشكه‌وتوودا هه‌ن .

- فه‌رهه‌نگىكاركردن : به‌داخه‌وه‌ , ئه‌گه‌ر سه‌یرێكى بازارِ و كوَمه‌ڵگاى كوردستان
بكه‌ین , چه‌ند كار و چالاكیه‌كى ئابوورى هه‌بوون پێشتر بوَ نمونه‌ ( لوَبیافروَش
سه‌مون فروَش و سبووغچى و حه‌مامچى و فروشیارى گه‌رِوَك و چایخانه‌كان ... ) هیچیان
نه‌ماوون ئێٍستاكه‌ , كه‌سیش كار ناكه‌ن , به‌شى هه‌ره‌ زوَرى خه‌ڵك ناونووسكران و
بونه‌ته‌ كارمه‌ند و پوًَلیس , له‌ماڵه‌وه‌ مووچه‌ى هه‌یه‌ و ئێورانیش له‌ شوَسته‌كان
پیاسه‌ ده‌كه‌ن !!
ده‌بێت حكومه‌ت به‌دوواى هه‌یبه‌تى خوَیه‌وه‌ بێت , نه‌كه‌وێته‌ هه‌ڵه‌ى گه‌وره‌وه‌ , بوَ
نموونه‌ : ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ گه‌وره‌ه‌ى دامه‌زراندنى ژماره‌یه‌كى زوَرى كاره‌ند و
مووچه‌خوَرانه‌ى كوردستان , گه‌وره‌ترین هه‌ڵه‌ى حكومه‌تى كوردستان بوو , ئێستاكه‌
خه‌ڵكانێكى زوَر هه‌ن , له‌ جیاتى موچه‌یه‌ك سىَ مووچه‌ى هه‌یه‌ و له‌ لاوه‌ش كارى تر
ده‌كات و چینێكى گه‌وره‌ى گه‌نجان بوونه‌ته‌ پێشمه‌رگه‌ و پوَلیس , بێ ئه‌وه‌ى هیچ
سوودێكى ئابووری و كوَه‌ڵایه‌تیشیان هه‌بێت , جگه‌ له‌وه‌ش وه‌كوو قوورسایه‌كى گه‌وره‌ش
له‌سه‌ر شانى بوودجه‌ى حكومه‌تدا درووست بوونه‌ .

ده‌بێت كار بوَ رێككردن نه‌خشه‌كێشانى چین و توێژه‌كانى كوَمه‌ڵگا بكرێته‌و وه‌
ئه‌وه‌ش كارى وه‌زاره‌تى نه‌خشه‌كێشان و وه‌زاره‌تى كارى كوردستانه‌ .


- گرفتێكى گه‌وره‌ى ئابووى كوردستان , ئه‌و دابه‌شكردنه‌ جوگرافیه‌یه‌ كه‌ كوردستان
پێیه‌وه‌ دوو جار ده‌ناڵێنێت , ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وڵاتانى بیانى كاتێك
ئاموَژگارى و هاوكارى كوَمپانیاكانى خوَیان ده‌كه‌ن , هه‌میشه‌ كوردستان و عیرِاق
وه‌كوو یه‌ك وڵات سه‌یر ده‌كرێت , ئه‌مه‌ش زور گرفتى گه‌وره‌ى درووست كردووه‌, له‌
هه‌موو وڵاتانى بیانى , كوَمپانیایى تایبه‌ت هه‌ن , كه‌ كاریان تایبه‌ته‌ به‌ ده‌ركردنى
( راپوَرتى ووردى ئیسترِاتیجى له‌سه‌ر وڵاتان ) , به‌ ووردى به‌ رِوونى زانیارى
له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ى نرخ و سوود و قازانج و لێكدانه‌وه‌ى ووردى تر , مه‌سه‌له‌ى ئه‌من و
ئاسایش و باروودوَخى ئه‌منى وڵاتان به‌یان ده‌كه‌ن .. لێره‌دا تاوه‌كوو ئێستاكه‌ ,
كاتێك باس له‌ عیرِاق ده‌كرێت , باس له‌ نه‌بوونى سه‌قامگیرى سیاسی و ئه‌منى
ده‌كرێت , به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئاموَژگارى هیچ كوَمپانیایه‌ك ناكه‌ن , بوَ ئه‌وه‌ى بچن
له‌ كوردستان و عیرِاق به‌ گشتى كار بكه‌ن و پرِوَژه‌ ئه‌نجام بده‌ن .. له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌
, ده‌بێت ئێمه‌ له‌ ئاستى سه‌روَكایه‌تى سیاسی كوردستان , وه‌زاره‌تى ده‌ره‌وه‌ى عیرِاق
,نوێنه‌رایه‌تیه‌كانمان له‌ ده‌ره‌وه‌ى وڵات , ده‌بێت كار بوَ گوَرینى ئه‌و دابه‌شكردنه‌
جووگرافیه‌ بكرێت , كوردستان له‌ عیرِاق جیابكرێته‌وه‌ , ده‌بێت باروودوَخى
تایبه‌ت كوردستان و ئاسایش ناوچه‌كه‌ و پێشكه‌وتنى ئابوورى و فه‌رهه‌نگى و جڤاكى
رِوونبكرێنه‌وه‌ و سوومه‌ند ین له‌ به‌شداریكردن و هاوكاریكردنى وڵاتان و
كوَمپانیا بیانیه‌كان له‌ پرِوَسه‌ى دووباره‌ بنیاتنانه‌وه‌ى ژێرخانى ئابوورى
كوردستاندا.

ئه‌و بنه‌مایانه‌ى سه‌ره‌وه‌ , له‌ دووئاستى جیادا ده‌بێت كاریان بوَ بكرێت ,
ئاستێكیان له‌ناوه‌وه‌ى وڵاتدا ده‌بێت وه‌كوو به‌رنامه‌یه‌كى نیشتیمانى له‌ كوردستاندا
هه‌موو لایانێك , هاوڵاتیان , حكومه‌ت و رِاگه‌یاندن و كوَمه‌ڵگاى رِێكخراوه‌كانى
مه‌ده‌نى , زانكوَ ,, پێكه‌وه‌ و به‌هه‌ماهه‌نگى به‌رنامه‌ى بوَ دارِێژن , ئاستێكیى
تریش , له‌ ده‌ره‌وه‌ى وڵاتدا , ئه‌و نوێنه‌رایه‌تى و كوَنسوَڵخانانه‌ى عیرِاق و
ئوَفیسى به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانى كوردستان , ده‌بێت ده‌وریان هه‌بێت بوَ گوَرِینى واقیع
و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بردنى كاریان , له‌سه‌ر بنه‌مایى ئه‌وه‌ى كه‌ كوردستان , ناوچه‌یه‌كى
تایبه‌ت و ئارامه‌ , جیاوازیه‌كى رِوونى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ عیرِاقى عه‌ره‌بیدا , كار بوَ
ئه‌وه‌ بكه‌ن , كه‌ وڵاتانى بیانى , ده‌ورێكى كاراتریان هه‌بێت له‌ پرِوَسه‌ى
بناتنانى ژێرخانێكى به‌هێزى ئابووریدا .