حکومەتی هەرێمی كوردستان
SAT, 1 NOV 2014 09:40 Erbil, GMT +3

به‌ بۆنه‌ى ده‌ست پێكردنه‌وه‌ى دادگای ئه‌نفال له‌ 11\9\2006 و داگرتنى ئاڵاى به‌عس و جینۆساید له‌ كوردستان قۆناغه‌كانى شاڵاوى ئه‌نفال (جینۆساید)

TUE, 12 SEP 2006 00:38 | KRG.org

دواى ئه‌وه‌ى رژێمى عێراق به‌شێوه‌یه‌كى پراكتیكیانه‌ سیاسه‌تى (خاك سوتاندن)ى له‌كوردستان په‌یرِه‌و كردو زیاتر له‌(60) شوێنى له‌شارو شارۆچكه‌و دێهاته‌كانى كوردستانى كیمیابارانكرد به‌مه‌ش تارِاده‌یه‌كى زۆر توانى جڵه‌وى ده‌سه‌ڵاتى خۆى به‌سه‌ر كوردستاندا رابكێشێ، ئه‌مجاره‌یان قۆناغێكى دیكه‌ى له‌ناوبردنى نه‌ته‌وه‌ى كوردى گرته‌به‌ر كه‌به‌ڵگه‌ نامه‌و دیكۆمێنته‌كان(1) ئه‌وه‌ ده‌ر ده‌خه‌ن كه‌پێشتر له‌لایه‌ن سه‌ركردایه‌تى رژیم و گه‌وره‌ به‌رپرسان و ته‌نانه‌ت خودى سه‌رۆكى عێراق سه‌دام حوسێن به‌رنامه‌ى بۆ دارێژرابێ، ئه‌ویش ئۆپه‌راسیۆنى ئه‌نفال (جینۆساید)ه‌ كه‌به‌پرۆسه‌یه‌كى نه‌خشه‌ بۆ كێشراو زیاتر له‌ (182) هه‌زار مرۆڤى كورد بێسه‌رو شوێنكران و تاوه‌كو ئێستاش نازانرێت چاره‌نووسیان چییه‌؟‍
هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌م ژماره‌یه‌ واته‌ (182) هه‌زار كه‌س زۆر گفتوگۆو تاوتوێى له‌سه‌ر كراوه‌ كه‌ئایا ئه‌م ژماره‌یه‌ تا چه‌ند راسته‌ وه‌لێ به‌پێى لێداوانێكى نه‌زار خه‌زره‌جى(2) كه‌به‌م دواییه‌ داویه‌تى، ئاشكرا بوو كه‌ ژماره‌ى قوربانیانى ئه‌نفال دوو ئه‌وه‌نده‌ن كه‌ له‌قۆناغه‌یه‌ك له‌دوایه‌كه‌كانى ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ بێسه‌رو شوێنكران، به‌ڵام هه‌رچۆنێك بێت به‌پێى چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌ك (له‌ئه‌نفالدا لانى كه‌م 50000 هه‌زار یان 100000 هه‌زار كه‌س كه‌ زۆر به‌یان ژن ومندال بوون كوژرابن و له‌ناو چوبن)(3) بێگومان له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ش رێژه‌یه‌كى زۆر كه‌م بێت كه‌له‌گه‌ل قه‌باره‌ى ئه‌و كاره‌ساته‌ى رژێمى عێراق به‌سه‌ر كوردستانى هێنابێ یه‌كدى نه‌گرنه‌وه‌، شاڵاوى چرِو پرِى سه‌ربازى رژێمى عێراقء ئۆپه‌راسیۆنى ئه‌نفال شه‌ش شاڵاوى چرِو پرِى سه‌ربازى جیا جیاى له‌خۆوه‌ گرت كه‌له‌نێوان شوبات و ئه‌یلولى 1988 ئه‌نجامدران، واپێده‌چێت كه‌به‌ر له‌ده‌ستپێكردنى ئه‌م شاڵاوانه‌ رژێم ئاماده‌باشى خۆى زۆر به‌چاكى وه‌رگرتبێت ئه‌وه‌ته‌ (پێش ده‌ستپێكردنى هێرشه‌كه‌ هه‌ندێك له‌ئه‌ندامانى سه‌ركردایه‌تى گشتى هێزه‌ چه‌كداره‌كانى. عێراق له‌گه‌ل هه‌ردوو سه‌ركرده‌ى فه‌یله‌قى یه‌ك و پێنج و فیرقه‌كانیان سه‌ردانێكى سوسه‌یى (استطلاع)یان بۆناوچه‌كه‌ كرد بۆ دارِشتنى دوا نه‌خشه‌ى هێرشه‌كه‌، هه‌ر له‌ هه‌مان كاتدا واته‌ له‌كۆتایى مانگى كانوونى دووه‌م و سه‌ره‌تاى شوباتى 1988 هێزێكى زۆر له‌ده‌وروبه‌رى ناوچه‌كه‌ كۆكرایه‌وه‌ به‌تایبه‌تى له‌بنارى گوێژه‌ وجاده‌ى سورداش و ده‌شتى مه‌رگه‌وكارێزه‌، جگه‌ له‌پرِ هێزكردنى سه‌ربازگه‌كانى سه‌لام و سارداوو هه‌ڵدانى سه‌دان خیوه‌ت بۆ سه‌ربازه‌كان، سه‌ره‌رِاى ئه‌م هێزه‌ بێ ژماره‌ش چه‌ندین كه‌تیبه‌ تۆپ وتانگ و چه‌كى قورسى ئاماده‌كردبوو بۆ هێرشه‌كه‌)(4).
به‌شێوه‌یه‌كى گشتى ده‌توانین شاڵاوه‌كانى ئه‌نفال بۆ سه‌ركوردستان بكه‌ین به‌ دوو قۆناغى سه‌ره‌كى كه‌هه‌ریه‌كه‌یان تایبه‌تمه‌ندى و سیفاتى خۆى هه‌بوه‌و شێوازێكى تایبه‌تى به‌خۆوه‌ گرتوه‌.

قۆناغى یه‌كه‌م: شاڵاوه‌كانى هێرشى رژێم له‌م قۆناغه‌دا پێنج مانگ و پازده‌ رۆژى خایاند كه‌له‌ 23ى شوباتى 1988 ده‌ستى پێكردو له‌8ى ئابى هه‌مان سال كۆتایى پێهات، ئه‌م قۆناغه‌ ته‌نها شاڵاوى ئه‌نفالى كۆتایى واته‌ (ئه‌نفالى بادینان) ناگرێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌مه‌ى دوایى قۆناغێكى تایبه‌تى هه‌بوو كه‌له‌دوایدا باسى ده‌كه‌ین.

ئه‌نفالى یه‌كه‌م: له‌ 23ى شوبات تا19ى ئادارى 1988(5).
هێرشه‌كانى ئه‌م شاڵاوه‌ى رژێم بۆ ناوچه‌كانى سه‌رگه‌ڵوو به‌رگه‌ڵوو له‌سێ لاوه‌ ده‌ستى پێكرد، سه‌رگه‌ڵووگوندێك بوو كه‌وازیاتر له‌شارۆچكه‌یه‌ك ده‌چوو نزیكه‌ى 500 مال ده‌بوو، ژماره‌ى دانیشتوانیشى خۆى له‌ 3500 كه‌س ده‌دا، دیاره‌ گرنگى ئه‌م شوێنه‌ هه‌روه‌ك واباس ده‌كرا بۆ هێزى پێشمه‌رگه‌ له‌ئاست گرنگى به‌غدا بوو چونكه‌ ماوه‌ى چه‌ندمیلێكى كه‌م كه‌وتبووه‌ رۆژ هه‌لاتى به‌نداوى بایه‌خدارى دوكان و وێستگه‌ى هایدرۆكاره‌بایى سه‌ ربه‌نداوو ده‌ریاچه‌كه‌، كه‌وا هه‌مان ناوى هه‌ڵگرتبوو كه‌سه‌رچاوه‌یه‌كى گه‌وره‌ى دابینكردنى كاره‌بایه‌ بۆ شاره‌كانى سلێمانى و كه‌ركوك، جێ په‌یگه‌و بنكه‌و باره‌گاكانى هێزى یه‌كێتى نیشتمانى كوردستان PUK له‌و ناوچه‌یه‌دابوو، به‌ڵام ئامانجى سه‌ره‌كى رژێم له‌م هێرشانه‌دا به‌ته‌نیا پێكان و وداگیركردنى بنكه‌و باره‌گاكانى پێشمه‌رگه‌ نه‌بوو، به‌ڵكو داگیركردن و وێرانكردنى سه‌رجه‌م گوندو دێهاته‌كانى ئه‌و دۆڵه‌ش بوو كه‌وانزیكه‌ى 25تا30 گوند ده‌بوون، به‌پێێ سه‌رچاوه‌كان له‌نێوان 200- 250 كه‌س له‌و گه‌مارۆدانه‌دا كوژران. له‌سه‌ره‌تاى مانگى ئاداردا ئه‌م گوندانه‌یه‌ك له‌دواى یه‌ك داگیركران و تانك و زریپۆش هێڵه‌كانى به‌رگرى تیكشاندو دواتریش له‌لایه‌ن ده‌سته‌كانى ئه‌ندازیارى سوپابه‌ بلدۆزه‌ر گونده‌كانیان ته‌ختى زه‌وى كرد، هه‌روه‌ها دۆڵى جافایه‌تى و گوندى یاخسه‌مه‌ر له‌لایه‌ن سوپاى رژێمه‌وه‌ له‌سێ لاوه‌ ئابلۆقه‌درابوو ته‌نها رێگایه‌كى هه‌ڵاتنى له‌لاى رۆژهه‌ڵات و سنوورى ئێرانه‌وه‌ هێشتبۆوه‌ كه‌پانتاییه‌كه‌ى (12) میل ده‌بوو، به‌ڵام حاڵه‌تێك له‌م شاڵاوه‌ به‌دیارده‌كه‌وێت ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌هێزه‌كانى رژێم زۆر به‌جدى هه‌وڵیان نه‌داوه‌ بۆ گرتنى ته‌واوى ئه‌و خه‌ڵكه‌ى كه‌ به‌ره‌و سنوورى ئێران هه‌ڵده‌هاتن، دیاره‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ش ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى كه‌وا له‌و ده‌مه‌دا پرۆسه‌ى بێسه‌رو شوێنكردنى به‌كۆمه‌ڵى خه‌ڵكى كوردستان نه‌بوبوه‌ رِێبازى سیاسه‌تى رِاسته‌وخۆى رِژێم، سه‌رپه‌رشتیارى سه‌ركى و سه‌ركرده‌ى ئه‌و سوپایه‌ى كه‌له‌ئه‌نفالى یه‌كه‌م به‌شدارى كرد لیوا روكن (سوڵتان هاشم ئه‌حمه‌د) بوو كه‌ شاره‌زاییه‌كى ته‌واوى له‌ناوچه‌كانى كوردستاندا هه‌بووه‌ چونكه‌ كاتێك له‌پله‌ى ملازم دابوو له‌كوردستان راژه‌ى سه‌ربازى به‌جێهێنابوو، بێگومان هێزێكى ئێجگار زۆر به‌هێز كه‌له‌چه‌ندین لیواو فه‌وجى سه‌ربازى پێكهاتبوو له‌ژیر فرمانى سه‌ركرده‌ى ئه‌م فه‌یله‌قه‌ دابوو كه‌ده‌یان كه‌تیبه‌ى تۆپ و ده‌بابه‌و زریپۆش و هێزى ئاسمانى پاڵپشتى بوون ئه‌وه‌ وێراى ده‌یان فه‌وجى سوك و مه‌فه‌رزه‌ى تایبه‌ت كه‌له‌جاشه‌ كورده‌كان پێك هاتبوو به‌شدارى ئه‌م ئۆپه‌را سێونه‌یان كرد.
سه‌ره‌تاى ده‌ستپێكردنى هێرشه‌كانى واپێ ده‌چێت له‌كاتژمێر یه‌ك و نیو یان دووى شه‌وى 23ى شوبات بو بێت كه‌وا خه‌ڵكى یاخسه‌مه‌رو سه‌رگه‌لۆوبه‌ر گه‌ڵوو له‌تاریكى وباراندا به‌ده‌نگى ناڵه‌و لرمه‌ى تۆپ و رِاجیمه‌ به‌ئاگاهاتنه‌وه‌.
له‌به‌ره‌ به‌یانى 23ى شوباتدا هێزه‌ زه‌مینییه‌كانى رژێم له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ په‌لامارىدا، ئه‌وسوپایه‌ى گه‌مارۆى بنكه‌و باره‌گاكانى دابوو هێنده‌ گه‌وره‌و قه‌به‌ بوو له‌په‌رژینێك ده‌چوو كه‌ئه‌وناوچه‌یه‌ى له‌به‌شه‌كانى ترى كوردستان داببرِێت، هیڵى به‌ره‌ رێك بۆماوه‌ى چل میل درێژ بو بۆوه‌، له‌بنگردى رۆخى خۆرهه‌ڵاتى ده‌ریاچه‌ى دووكانه‌وه‌ تاسلێمانى وشارۆچكه‌ى ماوه‌ت وچوارتا، هێزه‌كانى زیاتر له‌سێ هه‌فته‌توانیان به‌رگریى بكه‌ن به‌ڵام دواتر سوپاى رژێم تێكى شكاندن، هه‌روه‌ها رژێم له‌رێگاى ئه‌و رِاپۆرته‌ نهێنیانه‌ى هه‌واڵگرى ییه‌وه‌ (الاستخبارات) و دائیره‌ى ئه‌منى سلێمانى و فه‌یلقى یه‌كه‌وه‌ ده‌ر ده‌چون ئاگادارى ئه‌وه‌یان هه‌بوو كه‌وا كارێكى هاوبه‌ش و هه‌ماهه‌نگییه‌كى سه‌ربازى له‌نێوان ئه‌لقه‌ له‌گوێكانى ئێران -مه‌به‌ست - له‌ پێشمه‌رگه‌یه‌ سوپاى ئێراندا هه‌یه‌ كه‌له‌تارانه‌وه‌نه‌خشه‌ى تایبه‌تى و ستراتیژى بۆ كێشراوه‌، به‌پێى ئه‌و هه‌واڵانه‌ى هه‌واڵگه‌رى عێراقى گاردى شۆرِشگێرِى ئێران (الحرس الثوری الایرانی) كه‌وا له‌بنكه‌و په‌یگه‌كانى كارى خۆیان ئه‌نجام ده‌ده‌ن و ئه‌ركى سه‌رپه‌رشتى چاودێرى جێبه‌جێده‌كه‌ن و مه‌به‌ستیشیان بیره‌نه‌وته‌كانى پارێزگاى كه‌ركوكه‌،هه‌ر به‌پێى زانیاریه‌كانى رژێم ئێران چه‌كى دژه‌ ئاسمانى داوه‌ته‌ پێشمه‌رگه‌ ئه‌مه‌ش بوه‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌وا هه‌لیكۆپته‌ره‌كانى بكه‌ونه‌ بارودۆخێكى به‌رگرى له‌خۆكردنه‌وه‌، به‌وه‌ش فرۆكه‌ى بال چه‌سپ (الاجنحه‌ الثابته‌) له‌جۆرى (سۆخۆى،مێراج، مێك) خرانه‌ كار بۆ هێرش كردنه‌سه‌ر بنكه‌و په‌یگه‌كانى پێشمه‌رگه‌، هه‌روه‌ها جۆره‌ فرۆكه‌یه‌كى تر به‌كارهات كه‌ (پیلاتۆز)ى پێده‌وترا، له‌دروستكراوى سوێسرا بوو، شایه‌نى باسه‌ له‌هه‌رپه‌لامارێكدا 15 تا20 فِرۆكه‌ به‌یه‌كه‌و هێرشیان ده‌كردو بنكه‌و باره‌گاكانیان ده‌پێكا.
دواى هێرشه‌ چرِو پرِه‌كانى رژێم و داگیركردنى ئه‌وناوچانه‌ زۆربه‌ى هێزه‌كانى پێشمه‌رگه‌ توانیان پاشه‌ كشه‌بكه‌ن و خۆیان ده‌رباز بكه‌ن یان به‌ره‌و خوارو بگوێزنه‌وه‌و له‌ناوچه‌ى گه‌رمیان كۆببنه‌وه‌، به‌لاَم كه‌بینیان هێزه‌كانى رژێم له‌هه‌موولایه‌كه‌وه‌ رێگایان لێگرتون ئه‌مجاره‌ رێگاى باكوریان گرته‌به‌رو به‌ره‌و چیاكانى قه‌ندیل له‌سه‌ر سنوورى ئێران و عێراق نزیك حاجى ئۆمه‌ران و هه‌ندێكیشیان بۆ قه‌راخ ده‌ریاچه‌ى دۆكان هه‌لاَتن، به‌یانى فرِۆكه‌ جه‌نگییه‌كانى رژێم به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ى ده‌ربازببون و رِایانكردبوو سورِانه‌وه‌و په‌رِه‌ شوتیان خسته‌ خواره‌وه‌، له‌ كاتژمیردووى دواى نیوه‌رِۆى ئه‌و رِۆژه‌ش شه‌ش فرِۆكه‌ى تر دیسان گه‌رانه‌وه‌ سه‌ریان و بۆمباكانیان خسته‌ خواره‌وه‌، ئه‌م ناوچه‌یه‌ خه‌ڵكێكى زۆرى له‌خێزانى راكردوو وپێشمه‌رگه‌ ڵى بوو كه‌زۆربه‌یان له‌و خیوه‌تانه‌ دا ده‌ژیان كه‌هه‌ڵیاندا بوو، له‌م هێرشه‌ ئاسمانیه‌دا وامه‌زنده‌ ده‌كرێت كه‌نزیكه‌ى (28) كه‌س كوژرابن و (300)كه‌سیش برنیدار بووبن .
دواى ئه‌وه‌ى رژێم به‌شێوه‌یه‌كى ره‌سمى ده‌نگ و باسى ئه‌نفالى له‌كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندنى خۆى بلاَوكرده‌وه‌و په‌رده‌ى له‌سه‌ر ئه‌وتاوانه‌ درِندانه‌یه‌ لادا، هێزى پێشمه‌رگه‌ى كوردستان به‌گشتى گه‌یشته‌ ئه‌وراستییه‌ى كه‌مه‌سه‌له‌یه‌كى ترسناك له‌ئارادایه‌و هیچ شتێكى ئه‌وتۆیان پێناكرێت كه‌هیچى تر بتوانن به‌رگرى له‌خۆیان بكه‌ن بۆیه‌ پێویسته‌ هه‌ر له‌ئێستاوه‌ چاره‌سه‌رى خۆیان بكه‌ن، ئه‌وه‌بو له‌رادێوكاندا، ئه‌و مه‌ترسیانه‌ ده‌خرانه‌رِوو كه‌رِوبه‌ رِوى هاولاَتیان ده‌بێته‌ وه‌و هه‌ره‌شه‌ى له‌ناو بردینان ده‌كات، بۆیه‌ زۆربه‌ى خه‌ڵك ناچار بوون رِابكه‌ن و خۆیان له‌مردن رزگاربكه‌ن و هه‌رچى ماڵ و سامانیشه‌ كه‌هه‌یتیان به‌جێى بهێڵن، هه‌ندێكیان به‌شێوه‌ى نهێنى رویان له‌ شارو شارۆچكه‌ گه‌وره‌كانى كوردستان وه‌ك هه‌ولێرو سلێمانىو دهۆك كرد، به‌لاَم به‌شى هه‌ره‌زۆریان روه‌و سنوورى عێراق _ ئێران رایانكرد، ئه‌وانه‌ش كه‌كه‌وتنه‌ده‌ست هێزه‌كانى رژێم ئه‌واده‌سبه‌جىَ شونبزركران، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش كه‌له‌سه‌ر سنووربوون و دواتر هێزه‌كانى رژێم گرتنیانى هه‌مان چاره‌نووسیان هه‌بوو، هه‌ندێكى تریش كه‌وا به‌بریارى درۆى لێخۆشبوون برِوایانكردو هاتنه‌ وه‌ عێراق ده‌سبه‌جىَ شونبزركران.
له‌هه‌مووئه‌و هێرشانه‌شدا چه‌كى كیمیایى به‌خه‌ستى به‌كار هێنرا به‌لاَم له‌گه‌ل ئه‌وه‌شدا پێشمه‌رگه‌و خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ به‌شتێكى ئاساییان وه‌رگرت، چونكه‌ پێشتر له‌چه‌ندین شوێنى جیاجیا ئه‌م چه‌كه‌ به‌كار هێنرابوو. ئه‌نفالى یه‌كه‌م زیاتر له‌(100) هێرش و په‌لامارى جیا جیاى له‌خۆوه‌گرت له‌ئه‌نجامدا ئه‌و گوندو ناوچانه‌ى وێرانكرد (قه‌مچۆغه‌، شاخه‌رِه‌ش ، دۆڵه‌ رووت، قزله‌ر، قه‌ره‌نگوىَ، مه‌ولان ، قه‌ره‌سه‌رد، پیربایز، دۆڵى مازه‌له‌، قه‌ڵه‌م پاشائاسۆس، قه‌ره‌چه‌تان، شه‌ده‌له‌، پیره‌مه‌گرون، زێوىَ، گه‌رِه‌دىَ، دابان، شارستێن). بنكه‌وباره‌گاكانى پێشمه‌رگه‌ كه‌له‌وىَ بوون ده‌ستیان به‌سه‌ر داگیرا، له‌شه‌وى 18/19/ى ئادارى 1988 شالاَوى ئه‌نفالى یه‌كه‌م كۆتایى پێهات و له‌19ى ئادارى هه‌مان مانگدا به‌یانێكى سه‌ربازى رژێم ژماره‌ى (2087)له‌لایه‌ن سه‌ركردایه‌تى گشتى هێزه‌ چه‌كداره‌كان (القیاده‌ العامه‌ للقوات المسلحه‌) راگه‌یاندراوتیایدا باسى سه‌ركه‌وتنێكى مه‌زن و بێوێنه‌ى كردووه‌ به‌سه‌ر (یاخى بوو به‌كرێگیراوان). دواى سىَ رۆژ پاش ئه‌مه‌ش شالاَوى ئه‌نفالى دووه‌م ده‌ستى پێكرد.

ئه‌نفالى دووه‌م: هێرشه‌كان بۆ سه‌ر ناوچه‌ى قه‌ره‌داغ له‌ 22ى ئادار تا1ى نیسانى 1988(6).
دواى ئه‌وه‌ى له‌ئه‌نفالى یه‌كه‌م ناوچه‌كانى سه‌رگه‌ڵوو به‌رگه‌ڵوو دۆڵی جافایه‌تى كه‌وته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتى رژێم و به‌مه‌ش زه‌ره‌رو زیانێكى ئێجگار گه‌وره‌و كاریگه‌ر به‌ناوچه‌كه‌ گه‌یه‌نراو له‌ئه‌نجامدا به‌سه‌دان كه‌س كوژران و خه‌ڵكێكى زۆریش كه‌زۆربه‌یان ژن و مندال و پیرو په‌ككه‌وته‌بوون ئاواره‌ بوون و دواتر هه‌ندێكیان له‌كاتى رِاكردن وله‌به‌رسه‌رماو به‌فرى ئه‌وناوچه‌یه‌ كه‌هێشتا نه‌توابۆوه‌ له‌رێگادا مردن، رێك دواى سێ رۆژ له‌كۆتایى ئه‌نفالى یه‌كه‌م هێزه‌كانى رژێم له‌22ى ئاداردا به‌ به‌سوپاو هێزێكى قه‌باره‌ گه‌وره‌و ژماره‌ زۆرترله‌ ئه‌نفالى پێشوو گه‌مارۆى چیاكانى قۆپى قه‌ره‌داغىدا، له‌سه‌ره‌تای ساڵآ 1988دام و ده‌زگاكانى هه‌واڵگرى عێراقى زانیارییه‌كى ته‌واویان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ هه‌بوو كه‌پاسدارانى ئێران به‌و په‌رِى ئاره‌زووى خۆیان خه‌ریكى جمو جۆڵن له‌بنكه‌و باره‌گاكانى پێشمه‌رگه‌ له‌قه‌ره‌داغ(7) چونكه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ دواى چۆڵكردنى له‌ساڵى 1987دا ته‌نها سوپاو جاشى تیادا مابۆوه‌، به‌ڵام دواتر كه‌وته‌ ژێر ده‌ستى هێزى پێشمه‌رگه‌.
گوندى سێوسێنانیش ده‌كه‌وته‌ قۆڵى رۆژهه‌لاتى قه‌ره‌داغه‌وه‌، به‌پێى رِاپۆرته‌كانى ده‌زگا ئه‌منى و هه‌واڵگرییه‌كانى رِژێم هێزَكى 200 كه‌س گاردى شۆرِشگێرى ئێرانى له‌م ناوچه‌یه‌ بوونه‌و له‌مانگى ئاداردا ژماره‌یان گه‌یشتۆته‌ 400 كه‌س، له‌مانگى شوباتدا هه‌شت فرۆكه‌ى عێراقى هێرشێكى كیمیاییان كرده‌ سه‌رته‌كێ و به‌ڵه‌گجار، یه‌كێك له‌وشایه‌ت عه‌یانانه‌ى كه‌ به‌چاوى خۆى بۆردومانه‌كه‌ى بینیوه‌ ده‌گێرِته‌وه‌كه‌، فرۆكه‌كان بۆمبێكى زۆریان به‌ردایه‌وه‌ نازانم چه‌ند بوو،ره‌نگه‌ هه‌شت یان نۆ بوبێت كاتێ كه‌ده‌ته‌قینه‌وه‌ ناڵه‌یه‌كى زڵیان ده‌هات به‌ڵام دوكه‌ڵێكى كه‌میان هه‌بوو ، ئه‌و كه‌سانه‌ى ده‌ستیان پێى كه‌تبوو دواجار پێستیان تلۆقى كردبوو، ئه‌و ئاژه‌ل و مه‌رِو ماڵاته‌ش كه‌له‌و گژوگیایه‌یان خوارد بوو كه‌به‌ر كیمیاییه‌كه‌ كه‌تبوون یه‌سكه‌ر مردار بووبونه‌وه‌، به‌ڵام هیچ زیانێكى گیانى له‌خه‌ڵكه‌كه‌نه‌كه‌وتبوو، چونكه‌ خۆیان له‌كونه‌ ته‌یاره‌كان حه‌شار دابوو، پاسداره‌كانیش سێ چوار رۆژ پێش ئه‌نفالى قه‌ره‌داغ له‌به‌له‌گجار ده‌رچووبوون، هێزه‌كانى پێشمه‌رگه‌ له‌ترسى چه‌كى كیمیایى په‌رت و بڵاوى ناوچه‌كه‌یان كردبوو هه‌ر به‌پێى رِاپۆرتى ده‌زگا هه‌واڵگرى و ئه‌منیه‌كانى رژێم تاقمى خیانه‌تكاران نزیكه‌ى 1500 ده‌مامكى گازیان له‌رژێمى ئێرانى وه‌رگرتووه‌، دیاره‌ ئه‌م پێشبینى و وه‌خۆكه‌وتنه‌ كه‌مێك كه‌ڵكى هه‌بوو بۆ ئه‌نفاله‌كه‌ى قه‌رده‌اغ له‌ 22ى ئاداردا یه‌كێك له‌كوشنده‌ترین په‌لامارى كیمیایى تێدائه‌نجام درا بۆ سه‌ر گوندى سێوسێنان.
یه‌كێك له‌و شایه‌ت عه‌یانانه‌ى كه‌ رووداوه‌كه‌ى بینیوه‌ به‌م شێوه‌یه‌ وه‌سفى ده‌كات كه‌ سه‌رله‌ئێواره‌ى 22-23ى ئادار دواى نوێژى ئێواره‌ له‌ماڵه‌وه‌ به‌رامبه‌ر گوندى سێوسێنان وه‌ستابووم له‌كاتێكا گڵپه‌ى ئاگرى بۆمبارانى چرِو پرِى گونده‌كه‌م دیت، ئه‌م بۆردومانه‌ له‌ده‌ربه‌ندیخانه‌وه‌ به‌رِاجیمه‌ى چلى كرایه‌ سه‌رسێوسێنان، له‌ئه‌نجامدا له‌كۆى گشتى دانیشتوانى گونده‌كه‌ كه‌ 350 مالڕ بوو 1500 كه‌سى تیادا ده‌ژیا زیاتر له‌ (80) كه‌س گیانیان له‌ده‌ستدا. (له‌بڵاو كراوه‌یه‌كى به‌شى راگه‌یاندنى مه‌كته‌بى سیاسى پارتى دیموكراتى كوردستان KDPناوى 66 كه‌سى كوژاروى ته‌مه‌ن 1 تا 59 سالڕ هاتووه‌ كه‌ خه‌ڵكى گونده‌كانى ناوچه‌ى قه‌ره‌داغنء له‌شه‌وى 28/ 29ى ئادار به‌رهێرشى كیمیا باران كه‌وتوون ئه‌م ژماره‌یه‌ به‌شێكه‌ له‌و ژنء منداڵء پیرو گه‌نجه‌ به‌ركه‌وتووه‌ى ناوچه‌كه‌)(8).
قه‌ره‌داغ له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ به‌سوپا ئابلۆقه‌درابوو بۆیه‌خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ بوون به‌دووبه‌شه‌وه‌، به‌شێكیان رویانكرده‌ شاخى زه‌رده‌وه‌و خۆیان ومنداڵیان به‌ره‌و سلێمانى رۆیشتنء مالڕء سامانیشیان جێهێشتء تاڵانكرا، ژماره‌یه‌كیشیان له‌رێگا گیرانء ئه‌نفالكران، به‌شى دووه‌مى خه‌ڵكه‌كه‌ به‌ناو قۆپى قه‌ره‌داغ دا به‌ره‌و ناوچه‌كانى سه‌نگاوو گه‌رمیان پاش ناخۆشى وماندووبونێكى زۆر په‌رِینه‌وه‌و ده‌رباز بوون، هێرشه‌كان له‌قۆڵه‌كانى چه‌چمه‌مالڕ، كه‌ركوك، دوزخورماتو، كفرى، كه‌لار، باوه‌نوور، ده‌ربه‌ندیخان، شاره‌زوور، تانجه‌رِۆ، به‌كره‌ جۆو بازیان ده‌ستى پێكرد. له‌ئه‌نجامدا رژێم ئه‌و خه‌ڵكه‌ى خرِكرده‌وه‌ كه‌گیرا بوون، ئه‌فسه‌رانى سوپا وایان له‌خه‌ڵكه‌كه‌ گه‌یاندبوو كه‌بۆ ئۆردوگایان ده‌به‌ن به‌ڵام كاتآ خه‌ڵكه‌كه‌ سوارى زیلى سه‌ربازىء ئۆتۆمبێله‌ زه‌وتكراوه‌كانى خه‌ڵكه‌كه‌ كرانء به‌پیرو مندالڕء ژنء زه‌لامه‌وه‌ به‌ره‌و قه‌ڵاو ئۆردوگاى سه‌ربازى تۆبزاوه‌ى نزیك كه‌ركوك راپێچكران.
پاش كیمیابارانكردنى گوندى سێوسێنانء ته‌كیه‌ له‌هه‌مان شه‌و كاتژمێر (12)، گوندى (دوكان) كیمیابارانكرا، له‌رۆژانى 21 تا27ى ئادار به‌به‌رده‌وامى ناوچه‌ى قه‌ره‌داغ به‌كیمیایى بۆردومانكرا، هاوڵاتییه‌كى گوندى سه‌نگاو ده‌ڵێت: (ئێمه‌یان برد بۆ ئه‌منى سلێمانى وسآ هه‌فته‌ له‌وآ ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌یان داین، هه‌ر ئه‌وه‌ى چه‌ند كه‌سێكیان بانگ ده‌كردو ئیفاده‌یان وه‌رده‌گرتن گوایه‌ تێكده‌رو ئێرانینء به‌چه‌كه‌وه‌ له‌شه‌رِ گیراون، سه‌رۆك تیره‌یه‌كى عه‌شره‌تى جاف به‌م شێوه‌یه‌ به‌سه‌رهاتى خۆى له‌م ئه‌نفاله‌دا ده‌گێرِێته‌وه‌ (كاتآ گیراین ئه‌فسه‌رێكى سوپاپێى گوتین ده‌تانبه‌ین بۆ كۆمه‌ڵگا تاكو ژیانتان خۆش بێتء خزمه‌تگوزارى شارستانیتان بۆ دابین بكرێت، به‌ڵام دوایى درۆده‌رچوو بۆ سه‌ربازگه‌ى قۆره‌توویان بردین، نزیكه‌ى (8) هه‌شت هه‌زار كه‌س ده‌بوین له‌ژنء مندالڕء پیرو گه‌نج، پاشان بۆ تۆپزاوه‌ى نزیك كه‌ركوك بردراین ئینجا له‌وآ گه‌نجه‌كانیان جیاكرده‌وه‌و جلیان له‌به‌ر داكه‌ناندنء بۆ شوێنى نادیار رِه‌وانه‌كران، به‌شى دووه‌مى خه‌ڵكه‌كه‌ش كه‌ژنء مندالڕء كچه‌ عازه‌به‌كان بوون خرانه‌ زیندانه‌وه‌،به‌ڵام به‌شى سێیه‌م كه‌ پیره‌ژنء پیره‌ مێرده‌كان بوون له‌گه‌لڕ هه‌ندآ مندالڕ به‌ره‌و نۆگره‌ سه‌لمان براین)(9).
له‌گرتوخانه‌ى نوگره‌ سه‌لمانیش به‌ندییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كى زۆر سه‌ختء دژوارو دور له‌هه‌موو بنه‌ماو خورِه‌وشتێكى مرۆڤایه‌تى ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌ دراونء مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌لڕ كراوه‌. عه‌داله‌ت تاڵه‌بانى كه‌یه‌كێكه‌ له‌وبه‌ندیانه‌ى كاتى خۆى له‌ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌دا گیراوه‌و دواتر بۆ نوگره‌سه‌لمانیان بردوه‌ خۆى واقیعی ناو گرتوخانه‌كه‌ ده‌گێرِێته‌وه‌و ده‌ڵێت: (له‌قرچه‌ى گه‌رماى هاویندا كه‌ژماره‌ى به‌ندكراوه‌كان نزیكه‌ى 9 تا10 هه‌زار كه‌س ده‌بوو ته‌نها دوو تانكه‌ر ئاویان بۆده‌هێناین، هى واهه‌بوو 24 كاتژمێر ئاوى به‌رنه‌ده‌كه‌وت، نزیكه‌ى 150 ئافره‌تێكى لاو ومنداڵدار كه‌له‌ كاروانى یه‌كه‌م هێنرابوون بۆ نوگره‌ سه‌لمان ئه‌وانه‌ى منداڵى شیره‌ خۆریان بوو له‌ ماوه‌ى 7تا 10 رۆژ هه‌مووى مردن چونكه‌ دایكه‌كه‌ى هیچى نه‌ده‌خوارد تاكوشیرى هه‌بێتء بیدات به‌منداڵه‌كه‌ى)(10).
له‌كاتى ئازاردانى جه‌سته‌یش ئه‌وا به‌ نوێترین شێوه‌ى ئازاردان (تعژیب) به‌ندییه‌كانیان ده‌كوتا، بۆ نموونه‌ (بوتڵه‌ شوشه‌یه‌كى ئاره‌ق یان بیره‌یان له‌نیوه‌رِا ده‌شكاند ئیتر ئه‌وه‌ى ده‌مایه‌وه‌ وه‌كو په‌نجه‌ى ده‌ست تیژ بوون، به‌ندییه‌كانیان ناچار ده‌كرد له‌سه‌رى دابنیشنء زۆربه‌ توندیش ده‌ستیان ده‌نابه‌سه‌رشانیان بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و شوشه‌شكاوه‌ بچێته‌ ناوگیانیان، ئینجا خوێن وه‌كو جۆگاى ئاو له‌له‌شیاندا ده‌چۆرِاوه‌و هیچ چاره‌سه‌رء ده‌رمانێكیش نه‌بوو، جارى واش هه‌بوو ئامێرى سێكسى (جهاز التناسلی) پیاوه‌كاینان به‌پلایز ده‌كوشى تاله‌ هۆش خۆیان ده‌چوون)(11).
دواى ئه‌وه‌ى رژێم به‌شێوه‌یه‌كى چرِوپرِ وبه‌رده‌وام ناوچه‌ى قه‌ره‌داغى بۆردومان كرد، له‌دواى نیوه‌رِۆى23ى ئاداردا هێرشى زه‌مینى كرده‌سه‌رىء داگیرى كرد، ئه‌وانه‌ى كه‌رِایانكردو ده‌ربازبوون بوونه‌ دووبه‌ش، به‌شێكیان رێگاى باكوریان گرته‌به‌ر كه‌رێژه‌یه‌كى زۆر بوون له‌خه‌ڵكه‌كه‌و به‌ره‌و كۆمه‌ڵگه‌كانى سه‌ر رِێگاو شارى سلێمانى چوون كه‌خۆشبه‌ختانه‌ رزگاریان بوو نه‌كه‌وتنه‌ ده‌سته‌وه‌، به‌شه‌كه‌ى تریش روه‌و گه‌رمیانى خوارو رێگایان گرته‌به‌ر كه‌چاره‌نوسێكى شوم چاوه‌رِێى كردنء زۆربه‌ى زۆریان ده‌ستگیركرانء شوێنبزركران، به‌پێى چه‌ند زانیارییه‌ك ژماره‌ى ئه‌وانه‌ى له‌م ناوچه‌یه‌ ده‌ستگیركران ده‌گاته‌ (2000) دوو هه‌زار كه‌سء ده‌سبه‌جآ رِه‌وانه‌ى ئه‌منى سلێمانى كران، سه‌ركردایه‌تى گشتى هێزه‌ چه‌كداره‌كانى رژێم له‌ 22ى نیسان به‌یاننامه‌ى ژماره‌ى (3109)ى بڵا كرده‌وه‌ كه‌تیایدا باسى پاككردنه‌وه‌ى ته‌واوى ناوچه‌ى قه‌ره‌داغ ده‌كات (خیانه‌تكاران)و تێكدانى بنكه‌كانیان له‌(ته‌كییه‌، به‌لگجارِ، میولى، بانى مورد، چرچه‌ قه‌ڵا،به‌له‌كان، ده‌به‌ندفه‌قیره‌، قه‌ره‌داغ، ئۆقلا، جافه‌ران، بوخشێن،،سێوسێنان، زه‌رده‌، كلۆش،بێركآ، كڵاو جومعه‌، به‌خشآ، ده‌ربه‌ند باسه‌ره‌، سه‌رگرمه‌، قۆپى قه‌ره‌داغ، ئه‌چداخ). دواى ئه‌مه‌ هه‌فته‌یه‌كى نه‌برد كه‌شاڵاوى ئه‌نفالى سێیه‌م ده‌ستى پێكرد كه‌به‌گه‌وره‌ترین وترسناكترین قۆناغ داده‌نرێت له‌ئۆپه‌راسیۆنى جینۆسایدى خه‌ڵكى كوردستان.



ئه‌نفالى سێیه‌م: هێرش كردنه‌ سه‌ر ناوچه‌ى گه‌رمیان له‌7 تا20ى نیسانى 1988(12).
دوا به‌دواى ئه‌نفالى دووه‌مء ده‌ست به‌سه‌ر داگرتنء شونبزركردنى خه‌ڵكى ناوچه‌ى قه‌ره‌داغ، ئه‌مجاره‌یان رژێم هێرشێكى ترى بۆ سه‌ر ناوچه‌ى گه‌رمیان ئه‌نجامدا، كه‌به‌گه‌وره‌ترینء كاولكاریترین شاڵاوى سه‌ربازى ده‌ژمێدرێت له‌قۆناغه‌كانى ئۆپه‌راسیۆنى ئه‌نفالدا، تیایدا هه‌مووناوچه‌كانى دوز خورماتو، قادركه‌ره‌م، كفرى،كه‌لار، چه‌مچه‌مالڕ، تێله‌كۆ، پێباز، سه‌نگاو، ته‌كیه‌، ئاغجله‌ر راماڵدراو وێرانكرا، هه‌روه‌ها زه‌ره‌رو زیانێكى یه‌كجار گه‌وره‌ى گیانىء مادى به‌دانیشتوان كه‌ نزكیه‌ى (500) گوندى ئه‌م ناوچه‌یه‌ گه‌یاندو زیاتر له‌(30) سى هه‌زار ژنء مندالڕء پیرو گه‌نجى بێسه‌رو شوێنكرد.
شاڵاو دواى شاڵاو بۆ سه‌ر كوردستان گه‌وه‌ترو كاریگه‌رتر ده‌بوون بۆیه‌ هێزى پێشمه‌رگه‌و (هێزى پشتگیرى)(13) كه‌دواتر له‌گونده‌كان په‌یدا بوون بۆ هاریكاریكردنى پێشمه‌رگه‌و شه‌ركردن له‌گه‌لڕ رژێمدا نه‌یانتوانى به‌ره‌نگارى قه‌باره‌ى ئه‌و هێزو سوپایه‌ زۆره‌ ببنه‌وه‌، به‌تایبه‌تى دواى ئه‌وه‌ى زیاد له‌هه‌فته‌یه‌ك شه‌پۆل له‌دواى شه‌پۆل هێرشء په‌لاماردانى پیاده‌و زریپۆشء تۆبخانه‌و فرۆكه‌و جاش ناوچه‌كه‌ى گرتبۆوه‌ هێزى پێشمه‌رگه‌ هیچ پاڵپشتىء ئازوقه‌یه‌كى نه‌بوو نه‌یده‌گه‌یشتآ، ئه‌وانه‌ش كه‌له‌شاڵاوه‌كانى ئه‌نفالى یه‌كه‌م ء دوومه‌وه‌ ده‌ربازبوون وخۆیان گه‌یاندبووه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ گشتیان ماندوو شه‌كه‌ت بوونء وره‌یان به‌جارێك روخابوو، دیاره‌ ئه‌وه‌ش كاریگه‌رى هێرشى كیمیابارانكردنى سه‌ ردۆڵى جافایه‌تىء قه‌ره‌داغء هه‌ڵه‌بجه‌بوو كه‌باڵى به‌سه‌ریاندا كێشابوو، بۆیه‌ خه‌ڵكى گه‌رمیان گه‌یشتنه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ى كه‌ خۆ به‌ده‌سته‌وه‌دان دوا رێگایتیان كه‌بیگرنه‌به‌ر، هه‌روه‌ها سوپاش ئه‌وبێهێزىء شه‌كه‌تییه‌ى قۆزته‌وه‌و ناوچه‌كه‌ى به‌جآ نه‌هێشت تاوه‌كو هه‌موو گیانله‌به‌رێكى ده‌سیگرنه‌كردو شوێن هه‌موو گوند نشینێكى هه‌ڵاتوو ده‌كه‌وتن به‌هه‌ڵیكۆپته‌رو به‌پێ بۆناو شاخء شارۆچكه‌ء شاره‌كان، هه‌روه‌ها هۆیه‌كى دیكه‌ى ده‌ستگیركردنى ئه‌و خه‌ڵكه‌زۆره‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ (پارێزگاى سلێمانى به‌هۆى قایمقامییه‌تى چه‌چمه‌مالڕء به‌رێگاى مسته‌شاره‌كان پرِو پاگنده‌ى زۆریان كرد كه‌ حكومه‌ت هه‌رخێزانه‌ى (300) مه‌تر زه‌وى ده‌داتآ له‌گه‌لڕ قه‌رزى خانوبه‌ره‌ (العقار)،ئه‌مه‌ش وایكرد كه‌خه‌ڵك هێور بێته‌وه‌و رانه‌كه‌ن بۆیه‌ به‌زۆرى گیران)(14). هه‌روه‌ها یاداشتێكى به‌ره‌ى كوردستانى به‌لیستێك قوربانییانى ئه‌نفالى گونده‌كانى هه‌ردوو پارێزگاى كه‌ركوكء سلێمانى بۆ لیژنه‌ى مافى مرۆڤى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ 24ى شوباتى 1989 تۆمار كردووه‌ كه‌ته‌نها له‌هه‌ردوو مانگى ئادارو نیسانى 1988. زیانه‌كان به‌م شێوه‌یه‌: (نزیكه‌ى 728 گوندو شارۆچكه‌ وێرن كراونء 40 هه‌زار خێزان راگوێزراون كه‌16 هه‌زاریان له‌زیندانه‌كانى رژێمدان 7407 ئافره‌تى ناوچه‌كانى زه‌نگه‌نه‌و جه‌بارىء سه‌نگاو له‌ گرتوخانه‌ى دوبز به‌ند كراون، 5600 ئافره‌تى ناوچه‌ جیاجیاكان له‌ناحیه‌ى یایچى به‌ندكراونء 4560 مندالڕ له‌گه‌لڕ ئافره‌تاندا گیراون كه‌به‌ده‌یانیان لێ مردوون، هه‌روه‌ها چه‌ندین منداڵى ته‌مه‌ن شه‌ش مانگ تا یه‌ك ساڵى هه‌ریه‌كه‌ى به‌ 50 دینار فرۆشراوه‌و 7640 پیاو شونبزركراوه‌و سوكایه‌تى به‌ره‌وشتء كه‌رامه‌تى ئافره‌تان كراوه‌ كه‌دوور له‌هه‌موو دابء نه‌ریتێكى مرۆڤایه‌تییه‌)(15).
شاڵاوه‌كانى ئه‌نفالى سێیه‌م (گه‌رمیان) له‌ناوه‌رۆكدا خۆى له‌ (3) سآ په‌لامارى جیاجیا بۆ ناوچه‌كانى ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ بینییه‌وه‌. یه‌كه‌م په‌لامار بۆدوز خورماتوو بوو رۆژى 7ى نیسان كه‌یادى دامه‌زراندنى حزبى به‌عسى عه‌ره‌بى ئیشتراكیه‌، هێزه‌كانى رژێم به‌هه‌موو پێكهاته‌كانى سوپاو یه‌كه‌كانى هێزى كتوپرِىء هێزه‌كانى تایبه‌تء فه‌وجه‌كانى جاش له‌بنكه‌ تایبه‌تیه‌كانى خۆیان له‌دوزخورماتوو ده‌رچوون. دوو رۆژ دواى ئه‌وه‌ چه‌ند هێزێكى تر له‌كه‌ركوكء له‌یلانء چه‌مچه‌مالڕء سه‌نگاوه‌وه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌رچوونء له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ رِوه‌و شارۆچكه‌ى قادر كه‌ره‌م پێشره‌ویان كرد، هێزى ده‌رچووى دوز خورماتو بوبه‌سآ هێزى هاوبه‌شه‌وه‌ (Task force) یه‌كه‌میان بۆ باشورى رۆژهه‌ڵات له‌شارۆچكه‌ى نه‌وجووله‌وه‌ به‌ره‌و چه‌مى ئاوه‌ و سپى، دووه‌میان كه‌وا هێزێكى هاوبه‌شى گه‌وره‌تر بوو به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات پێشرِه‌وى كرد به‌گوآ چه‌مدا كه‌پێكهاتبوو له‌لیواى 65 ى هێزى تایبه‌تء له‌لایه‌ن هه‌ردوو فه‌وجى به‌رگرى نیشتمانى 58و 200ه‌وه‌ پاڵپشت ده‌كرا، بروسكه‌ى هه‌واڵگرى دوزخورماتوو ژماره‌ 103405 ى نیساندا سكاڵاى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌وا فه‌وجێكى ترى جاش كه‌فه‌وجى (25)ه‌ له‌هێزه‌كه‌كشاوه‌ته‌وه‌و ئه‌و ئه‌ركانه‌ى كه‌پێى سپێردراوه‌ ئه‌نجامى نه‌داوه‌. ئه‌وهێزه‌ هێرشى كردۆته‌ سه‌ر (17) گوند دواى شه‌رِوپێكدادانێكى زۆر له‌گه‌لڕ ئه‌وهێزه‌ پێشمه‌رگه‌ى كه‌له‌وآ بووه‌ ته‌واوى گونده‌كانیان راماڵییه‌و وێرانیان كردووه‌ زیانیشیان یانزه‌ كوژراو بووه‌ كه‌هه‌شتیان جاش بوون. سێیه‌میان ئه‌و هێزه‌ هاوبه‌شه‌ بووه‌كه‌ په‌لامارى گوندى تازه‌ شارىدا، كه‌گوندێكى ستراتیژى گرنگ بووه‌، به‌هۆى هه‌ڵكه‌وته‌ى شوێنى جوگرافیى له‌نێوان دوزخورماتوو قادر كه‌ره‌م، له‌ 9ى نیساندا هێزه‌كانى رژێم گونده‌كانى (كانىقادرى سه‌روو خواروو، ئاوایى شێخ حه‌مید، كه‌ریم به‌سام، عه‌زیز به‌گ)ى وێرانكردو خه‌ڵكه‌كه‌شى شونبزركرد.
ئه‌گه‌رچى باسء خواسى به‌كارهێنانى چه‌كى كیمیایى له‌ئه‌نفالى سێیه‌مدا نییه‌ كه‌رژێم هه‌روه‌كو له‌ئه‌نفالى یه‌كه‌مء دووه‌م به‌كارىهێنا وه‌لێ شایه‌ت عه‌یان هه‌ن كه‌وا گه‌واهی ئه‌وه‌ده‌ده‌نء به‌چاوى خۆشیان بینیویه‌تیان كه‌چه‌كى كیمیایى به‌كارهاتوه‌ ته‌نانه‌ت له‌جفره‌كانى فه‌رمانده‌ى سوپاى رژێمه‌وه‌ له‌رێگاى رادیۆوه‌ گفتوگۆى بێته‌لى نێوان فه‌رمانده‌كانى سوپاوه‌ بیستراوه‌ كه‌بۆ له‌ناوبردنى تێكده‌رانء یاخى بوان گاز تاكه‌ رێگه‌یه‌ بۆ تێكشكاندنى به‌رگریان. هه‌روه‌ها فرۆكه‌ى هۆكه‌رهه‌نته‌رى به‌ریتانى بینراوه‌ كه‌ گوندى تازه‌ شارى بۆردومان كردووه‌و گه‌واڵه‌و دوكه‌ڵى سپى زۆرى لێ په‌یدا بووه‌، ئافره‌تێكیش كه‌خه‌ڵكى گوندى شێخ حه‌میده‌ لاشه‌ى 25 پێشمه‌رگه‌ى بینیبوو كه‌به‌گاز خنكابوون، ئافره‌ته‌كه‌ سه‌ره‌تا نه‌یزانیوه‌ كه‌ئه‌وانه‌ به‌گاز خنكابوون، كاتێك ژماره‌یه‌ك له‌بزنء مانگاو په‌له‌ ورِىبینیوه‌ له‌وآ مردوون ئه‌وسا گه‌یشتۆته‌ ئه‌و راستیه‌ى كه‌گازى كیمیایى به‌كارهێنراوه‌ هه‌روه‌ها ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ كه‌له‌ 10ى نیسانیشدا بۆ دووه‌م جار هێرشى كیمیایى ئه‌نجام درابێت، جوتیارێكى مه‌رِدار له‌گوندى ئاڵاوى باس له‌وه‌ده‌كات كه‌ ئه‌و پێشمه‌رگانه‌ى له‌وه‌ ده‌رباز ببوون به‌و لایه‌دا هه‌ڵاتن له‌ده‌وروبه‌رى نیوه‌ شه‌ودا فرۆكه‌ بۆردومانى كردن، له‌ئه‌نجامدا ده‌كه‌سى لێ كوشتون. په‌لامارى دووه‌م بۆ قادر كه‌ره‌مء باكورى گه‌رمیان بوو، ئه‌وهێزانه‌ى كه‌له‌كه‌ركوكء چه‌مچاڵه‌وه‌ ده‌رچووبوونء به‌ره‌و قادر كه‌ره‌م پێشرِه‌ویان كردبوو له‌ 10 ى نیساندا به‌سه‌رپه‌رشتى عه‌میدى هێزى تایبه‌ت (بارق عبدالله الحاج حنگه‌)(16). كه‌وا پآ ده‌چێت فه‌رمانده‌ى گشتى شاڵاوى ئه‌نفالى سێیه‌مى پێ سپێردرابێت گه‌یشتنه‌ ناوچه‌كه‌و هیچ كۆسپو ته‌گه‌ره‌یه‌كیان نه‌هاته‌رِآء هیچ روبه‌رِوبونه‌وه‌یه‌كیان له‌لایه‌ن پێشمه‌رگه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌نجام نه‌درا.
له‌م هێرشه‌دا هێزێكى جاش هه‌ردوو گوندى چه‌په‌كء ئیبراهیم غولامى تێكدا، ئیبراهیم غولام كه‌ گوندێكى سه‌ربه‌ عه‌شره‌تى زه‌نگه‌نه‌بوو له‌گه‌لڕ هۆزى جه‌بارى دراوسآ بوون، بوونه‌ قوربانى سه‌ختترین وێرانكارى وتاڵان وبرِى ئه‌نفالى سێیه‌م. له‌هه‌موو هێرشه‌كان جاشه‌ كورده‌كان پێش سوپاى عێراقى ده‌كه‌وتنء ده‌چوونه‌ گونده‌كانه‌وه‌ئه‌گه‌ر هه‌ر شه‌رِێك بوایه‌ له‌پێشا تووشى ئه‌وان ده‌بوو خۆ ئه‌گه‌ر شه‌رِیش نه‌بوایه‌ له‌و گونده‌ ئه‌وه‌ى تیایدا بوایه‌ تاڵانیان ده‌كردو ده‌یان سوتاندو ده‌یان رِوخاند.
خه‌ڵكى ئه‌و گونده‌ زۆربه‌ى هه‌ره‌ زۆریان خۆیان حه‌شاردابوو، به‌ڵام هه‌ندێكیان به‌ناچارى خۆیان به‌ده‌ست شوپاداو دواتر سونبزركران (ئه‌م ناوچه‌یه‌ شوێنێكى ستراتیژى و پرِ به‌بایه‌خ و به‌هایه‌، چونكه‌ هێزى پێشمه‌رگه‌ى لێ بوو چالاكییه‌كانیان تیادا ئه‌نجام ده‌دا، هه‌روه‌ها ناوچه‌كه‌ نزیك شارى كه‌ركوكى بایه‌خدار بوو، بۆیه‌ رژێمى عێراق زۆر درِندانه‌ خه‌ڵكى ئه‌وناوچه‌یه‌ى ده‌ستگیر كردو بێ به‌زه‌ییانه‌ش له‌گه‌ڵیاندا ره‌فتارو مامه‌ڵه‌ى كردو شونبزرى كردن، ئه‌ویش به‌بێ جیاوازى له‌نێوان گه‌وره‌و بچوك پیرو مندالڕ، نێرو مآ، به‌پێى ئامارێك ناوچه‌ى جه‌بارى 539 كه‌سى لێ ئه‌نفالكراوه‌)(17).
موسته‌شاره‌كان هانى ئه‌و خه‌ڵكه‌یان ده‌دا كه‌وا خۆیان به‌ده‌ست هێزه‌كانى سوپاوه‌بده‌ن گوایه‌ لێبوردنى گشتى ده‌رچووه‌و حكومه‌ت هیچیان لێناكا. ته‌نانه‌ت پیاوێك 16 لاوى هێنا كه‌كورِو خزمء كه‌سى بوونء هیچیان پێشمه‌رگه‌نه‌بوون داینه‌ ده‌ست موسته‌شارێك دواتر هه‌موویان شونبزركران، ئافره‌تێك به‌موسته‌شارێكى گوتبوو ده‌ربازم بكه‌ له‌ده‌ست سوپا، له‌وه‌ڵامدا پێى وتبوو من هیچم بۆت پێناكرآ باشتروایه‌ خۆت بده‌ى به‌ده‌سته‌وه‌. هه‌ر چه‌نده‌ خه‌ڵكێكى زۆر له‌هه‌ندێك گونددا به‌ر له‌گه‌یشتنى سوپا بۆگونده‌كانیان شوێنى خۆیان به‌جێ هێشتبوو چونكه‌ پێشتر هه‌واڵى به‌سه‌رهاتى گونده‌كانى تریان بیستبووكه‌ چۆن بوه‌و چیان به‌سه‌رهاتووه‌،به‌ڵام زۆر یان له‌رِێگادا كه‌وتنه‌ ده‌ست سوپاو دواتر شونبزركران، بۆ نموونه‌خه‌ڵكى گوندى قه‌یتول به‌دوو هه‌فته‌ پێش ئه‌وه‌ى هێرشى ئه‌نفالیان پێ بگات رِوه‌و دۆلڕء چیاكان هه‌ڵاتبوون هه‌روه‌ها له‌سه‌ر چیاكانء له‌دووره‌وه‌ بینیبویان كه‌چۆن سه‌رباز ده‌رژێنه‌ناو گونده‌كه‌یانء جاش پێشیان كه‌وتوونء هه‌لیكۆپته‌ریش پاڵپشتیان ده‌كا. دواى ئه‌وه‌ى خه‌ڵكه‌كه‌ به‌رِاپرسىء تاوتێكردن له‌نێوان خۆیاندا رِووه‌و چه‌مچه‌مالڕ كه‌وتبوونه‌رِآ له‌رێگادا هێزه‌كانى لیوا روكن بارق عیدالله له‌چه‌ند لایه‌كه‌وه‌ ده‌وره‌یاندابوونء گرتنیان، دواى ناونوسین دواتر به‌دوو كاروانى ئۆتۆمبێلى ئیڤاى سه‌ربازى رِه‌وانه‌ى ده‌زگا ئه‌منى وهه‌واڵگرییه‌كانى كه‌ركوك و سلێمانیان كردنء شونبزركران، هه‌ندێك خه‌ڵكى گوندى تر له‌خافڵه‌تیدا و له‌نێو ماڵآ خۆیاندا له‌ناكاو به‌هه‌ڵمه‌تى له‌ناكاوى سوپا ده‌سبه‌سه‌ركران، زۆر له‌شایه‌ت عه‌یان لیوا روكن بارق یان بینیبوو كه‌خۆى سه‌رپه‌رشتیارىء فه‌رمانده‌یى ئه‌و سوپایه‌ى ده‌كردو گونده‌كانیان تاڵانء وێران ده‌كرد. ده‌مه‌و به‌یانییه‌كى زوو له‌گوندى (قیرچه‌)ى ئارامدا دواى هێرش كردنه‌ سه‌رىء ده‌ستبه‌رسه‌رداگرتنى پیاوه‌كانیان له‌شوێنێكدا كۆكردۆته‌وه‌و ده‌ستیان له‌پشته‌وه‌ كه‌له‌پچه‌ كردونء رِه‌وانه‌ى چه‌ند شوێنێكى نادیاریان كردون، هه‌روه‌ها شتءمه‌كء مه‌رِو ماڵاتى گونده‌كه‌یان به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌نفال كرد.
په‌لامارى سێیه‌م بۆ سه‌نگاوو باشورى گه‌رمیان بوو دواى هه‌ر دووپه‌لامار بۆ سه‌ر دوز خورماتوو قادر كه‌رمء باكورى گه‌رمیان، رژێم په‌لامارێكى ترى به‌رفراوانى بۆ ناوچه‌ى سه‌نگاوو باشوورى گه‌رمیان ده‌ستپێكرد سوپا له‌هه‌موو ناوچه‌كان خه‌ریكى هێرشء وێرانكردنى گوندو ده‌ستگیركردنى گوندنشینه‌كان بوو، ئه‌م شاڵاوه‌ زۆرترین گوندى له‌م ناوچه‌یه‌ وێران كردو ژماره‌یه‌كى ئێجگار زۆریش له‌خه‌ڵكى شونبزركران (ته‌نها له‌رۆژى 14ى نیساندا له‌هه‌ردوو گوندى مله‌ سووره‌و كوله‌جۆى حاجى حه‌مه‌جان له‌یه‌ك كاتدا زۆرترین ژماره‌ى خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ ده‌ستگیركرانء به‌ژنء مندالڕ و پیرو گه‌نجه‌وه‌ شونبزركران. هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌م رۆژه‌ له‌هه‌موو ساڵێكدا كراوه‌ته‌ رۆژى یاد كردنه‌وه‌ى كاه‌رستى ئه‌نفال له‌كوردستاندا)(18). ناوچه‌ى سه‌نگاوكه‌ به‌ته‌نها 93 گوندى له‌خۆوه‌ گرتبوو (85) یان له‌پێش شاڵاوه‌كاندا نزیكه‌ى (18) هه‌ژده‌هه‌زار كه‌سى تیادا ده‌ژیان كه‌زۆربه‌یان له‌شاڵاوه‌كان تیادا چونء شونبزركران، ئه‌و گوندانه‌ى كه‌له‌ناوچه‌ى سه‌نگاو به‌رشاڵاوه‌كه‌ كه‌وتن ئه‌مانه‌ بوون (ده‌ره‌وار، بانه‌مورد، پێنج ئه‌نگوستى، حاجى محه‌مه‌د ئاغا، پێنج ئه‌نگوستى شێخ مسته‌فا، هه‌نجیره‌، سێگومه‌تان، كێڵه‌به‌رزه‌، ده‌رزیله‌، قه‌لاگه‌، دار به‌رِوو). كه‌به‌سه‌دان له‌خه‌ڵكه‌كانیان ده‌سیگركرانء بۆ چه‌مچه‌مالڕ بردران، هه‌روه‌ها هه‌ندێك پێشمه‌رگه‌ش كه‌له‌ په‌لاماره‌كه‌ى قادر كه‌ره‌مء باكورى گه‌رمیان به‌ره‌و باشور هه‌ڵاتبوون بۆ خۆ ده‌رباز كردن ده‌سگیركرانء شونبزركران، ناوچه‌كانى باشورى گه‌رمیانیش كه‌هاوسنووره‌ له‌گه‌لڕ ناوچه‌ به‌عاره‌بكراوه‌كانى دیاله‌دا له‌به‌ره‌ به‌یانى 9ى نیساندا به‌چه‌ند هێزێكى گه‌وره‌ له‌شارۆچكه‌ى كفرىء كه‌لار وپێنازو پونگه‌ڵه‌ كه‌وتنه‌رِآ، ستراتیژیه‌تى سه‌ره‌كى سوپا له‌م هێرشانه‌دا هه‌مان ستراتیژییه‌تء تاكتیكى په‌لامارى باكورى گه‌رمیان بوو كه‌بریتى بوو له‌پرۆسه‌ى ئابلۆقه‌دانێكى گه‌وره‌و فراوان له‌چه‌ندین لاوه‌و له‌یه‌ك كاتداو ده‌ستكردن به‌كۆمه‌ڵ گرتنى خه‌ڵكه‌كه‌و دواتر روخاندنء ته‌ختكردنى گونده‌كانء وتاڵان كرد نیان، فه‌رمانده‌ى هێزه‌كانى كفرى به‌سه‌رپه‌رشتى لیوایه‌ك بوه‌ كه‌ناوى سامى بووه‌و نازناوى نه‌ناسراوه‌و سه‌ربه‌ فه‌یه‌له‌قى یه‌ك بووه‌ كه‌فه‌ریق روكن سولتان هاشم سه‌ركردایه‌تى ده‌كرد.
له‌10ى مانگ نزیكه‌ى (20) گوندى ناوچه‌كه‌ به‌ته‌واوى ته‌ختكران له‌وانه‌ش گوندى (چوارشاخ، عه‌لیانى تازه‌، توكن، میل قاسم، دورِڕجى، به‌ڵگه‌ى گه‌وره‌، به‌ڵگه‌ى بچووك، ئۆمه‌رِبل،.. هتد..) هێزه‌كانى فه‌روجى پیاده‌ى سه‌ربازى (وحده‌ المشاه‌) 417و 418و فه‌وجه‌كانى به‌رگرى نیشتمانى 100، 131، 197 به‌شداریان له‌وهێرشانه‌ كردوه‌و گونده‌كانیان داگیر كردو خه‌ڵكه‌كه‌شیان شونبزركرد.
هێزى هاوبه‌شى دووه‌م كه‌له‌ كه‌لاره‌وه‌ ده‌رچووبون به‌سه‌رپه‌رشتى نه‌قیب (عبدعواد)ى فه‌رمانده‌ى یه‌كه‌ى پیاده‌ى 417 له‌ 11 ى نیساندا هێرشى كرده‌ سه‌رگوندىدورِاجى كه‌ماوه‌ى چه‌ند میلێك له‌خۆرئاواى گوندى ئۆمه‌ربله‌وه‌ دوربوو، له‌وآ خه‌ڵكه‌كه‌ ده‌ستبه‌جآ خۆیان دابوه‌ ده‌ست سوپاو راگوێزرانه‌ ئه‌و ئۆردوگایه‌ تایبه‌ته‌ ئاماده‌كراوانه‌ى كه‌له‌نزیك فیرقه‌ى پیاده‌ى 21 بوو.
له‌13 ى مانگ هێزه‌كه‌ گه‌یشته‌ گوندى كۆڵه‌جۆ، به‌رله‌گه‌یشتنى هێزه‌كه‌خه‌ڵكه‌كه‌ كه‌هه‌ندێك كه‌لوپه‌لیان له‌گه‌لڕ خۆ بردبوو به‌ره‌و كۆمه‌ڵگه‌ى سمود رِایانكرد بوو، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ته‌نها رِێگاى نێوان كفرىو كه‌لار مابۆوه‌ به‌ناچارى رِوه‌و گوندى مله‌سوره‌ چون له‌گه‌لڕ گه‌یشتنى هێزه‌كه‌ به‌كۆمه‌ڵێك بلدۆزه‌ر گونده‌كه‌یان روخاند له‌17ى مانگیش گوندى كونه‌كۆترى ویران وتاڵان كردو خانووه‌كانىخاپووركردو ئه‌و خه‌ڵكه‌ش كه‌ده‌سگیركرابوون شونبزركران.
له‌18 یان 19 نیساندا هێزه‌كانى كفرىء كه‌لار بۆماوه‌ى 10 رۆژ له‌ئه‌نفالى سێهه‌مدا ئه‌ركه‌كانى خۆیان ته‌واو كرد، هه‌رچى گوندى ناوچه‌كانى سه‌نگاوو باشورى گه‌رمیان هه‌بوو ته‌ختكران، بۆ سوێندیش تاقه‌ گوندێكى تیادا نه‌ما، ئه‌و هێزه‌ پێشمه‌رگه‌یه‌ش كه‌ناو ناوه‌ به‌رگرى ده‌كرد دواتر تێكشكێنران چونكه‌ سوپا هێزه‌كانى خۆى دوو ئه‌وه‌نده‌ زیاد كردو چه‌كء ته‌قه‌مه‌نیه‌كى بێئه‌ندازه‌ى خسته‌ به‌رده‌ستیان.
رژێمى عێراق دواى ده‌سگیركردنء رِاگوێزانى خه‌ڵكى ئه‌و ناوچانه‌ هه‌ڵسا به‌ئه‌نجامدانى هه‌ڵمه‌تێكى راگه‌یاندنء پرِوپاگنده‌ى به‌ربڵاو كه‌ وا ئه‌وانه‌ى ده‌ستگیركراون (تێكده‌ره‌ ئێرانییه‌ گیراوه‌كان)نء بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش هه‌ڵسا به‌وێنه‌گرتنى خه‌ڵكه‌ گیراوه‌كه‌و نیشاندانیان له‌سه‌رشاشه‌كانى ته‌له‌فزیۆن بۆ ماوه‌ى چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك و دوباره‌ لێدانه‌وه‌ى فیلمه‌كه‌. تائه‌و كاته‌ى ئه‌نجوومه‌نى ئاسایش نه‌ته‌وه‌یه‌ى (المجلس الامن القومی) عێراقی به‌نوسراوى (نهێنىء شه‌خسى) ژماره‌ ل. ش. د/ 397 له‌ 2 مایسى 1988 بۆ وه‌زاره‌تى ناوخۆ له‌گه‌لڕ وێنه‌یه‌ك بۆ لیژنه‌ى كاروبارى باكورى سه‌ربه‌ئه‌نجومه‌نى سه‌ركردایه‌تى شۆرِشء به‌رێوبه‌رایه‌تى ئاسایشى گشتى (مدیریه‌ الامن العامه‌) گله‌یىء گازانده‌ له‌وه‌ ده‌كات كه‌نیشاندانى ئه‌و فلیمانه‌ زیانبه‌خشه‌و ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌خه‌ڵكى هه‌ڵوێست وه‌ربگرنء خۆپیشاندان دژى حكومه‌ت ساز بده‌ن.

شاڵاوه‌كانى ئه‌نفالى چواره‌م: هێرش بۆ سه‌ر دۆڵى زێى بچوك له‌3 تا 9ى مایسى 1988(19).
دواى ئه‌وه‌ى له‌ئه‌نفالى سێیه‌مدا رژێم توانى ناوچه‌ى گه‌رمیان به‌ته‌واوى داگیربكاتء گوندو دێهاته‌كانیش سه‌رتاپا خاپوورو وێران بكاتء نزیكه‌ى (30) هه‌زار كه‌سیشىلێ بێسه‌رو شوێن بكات، دوو هه‌فته‌دواى ئه‌وه‌ له‌3ى مایسدا رژێم شاڵاوێكى ترى ده‌ست پێكرد بۆ سه‌رناوچه‌كانى دۆڵى زێى بچوك كه‌له‌چه‌ند شارۆچكه‌یه‌كى وه‌ك (ناحیه‌ى ئاغجه‌له‌رو ته‌قته‌قء رێدارو هه‌ندێك گوندى وه‌ك ( عه‌سكه‌رو گۆپته‌په‌ ء گونده‌كانى ده‌شتى كۆیه‌) پێك دێت.
له‌ئه‌نفالى چواره‌مدا سوپاى عێراق وره‌ى زۆر به‌رزببۆوه‌ ئه‌ویش دواى ئه‌وه‌ى له‌17و 18نیساندا توانی له‌هێرشێكى پێچه‌وانه‌ى به‌رفرواندا كه‌وا ده‌یان هه‌زار كه‌س بۆنه‌ قوربانى، نیمچه‌ دورگه‌ى فاو له‌ژێر كۆنترۆڵآ ئێران بسه‌نێته‌وه‌و دواتر ئێران ناچار بكات كه‌ بێـته‌ سه‌رمێزى گفتوگۆو له‌سه‌ر رِاگرتنى شه‌رِى هه‌شت ساڵه‌ رِه‌زامه‌ندى ده‌رببرِێت.
له‌رۆژى3ى مایسدا كه‌رۆژێكى به‌هارى جوانء دلگیربوو گوندى گۆپته‌په‌(20). كه‌وته‌به‌ر هێرشى ئاسامانى فرۆكه‌كانى رژێم، پێش گۆپته‌په‌، گوندى عه‌سكه‌ر كه‌چه‌ند میلێك له‌و دوور بوو كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوى پۆلێك له‌فرۆكه‌ى مێكء بۆمبابارانكرا، له‌م هێرشه‌ى فرۆكه‌كاندا هه‌شت ته‌قینه‌وه‌ رِوویداو دووكه‌ڵى سپى چوه‌ به‌رزایى ئاسمانه‌وه‌، بۆنێكى خۆشى ناعناعى لێهات، له‌م كاته‌دا ئه‌و بایه‌ى كه‌له‌ باشورى رۆژهه‌لاته‌وه‌ هه‌ڵى كردبوو، به‌ره‌و گوندى (حه‌یده‌ربه‌گ) رِایماڵى كه‌چه‌ند میلێك له‌وآ دور بوو بوه‌ هۆى كوشتنى (9) كه‌س، هه‌ر ئه‌و ده‌مه‌ش ئه‌وپێشمه‌رگانه‌ى كه‌ له‌وآ بوون ده‌ستیان كرد به‌لێدانى ده‌رزى ئه‌ترۆپین له‌وكه‌سانه‌ى كه‌به‌ر گازه‌كه‌ كه‌وتوون، به‌كار هێنانى ئه‌م چه‌كى كیمیاییه‌ سه‌ره‌تاى ده‌ستپێكردنى ئه‌نفالى چوار بوو.
كاتژمێر (45ر5) ده‌قیقه‌ى ئێواره‌ى هه‌مان رۆژ له‌لایه‌ن شه‌ش فرۆكه‌ى عێراقیه‌وه‌ گوندى گۆپته‌ په‌ش كه‌وته‌به‌ر هێرشى كیمیایى، ئه‌وانه‌ى ئه‌و بۆردومانه‌یان بینیبو وێنه‌ى بۆردومانه‌كه‌به‌وه‌ دیار یده‌كه‌ن، كه‌ دواى ته‌قانه‌وه‌ى بۆمبه‌كان ده‌نگه‌كانیان ئه‌وها زل نه‌بووه‌و بۆنى سیریش هاتوه‌، هێزه‌كانى پێشمه‌رگه‌ ئامۆژگارى خه‌ڵكه‌كه‌یان كردبوو كه‌له‌كاتى كیمیا باراندا رِوه‌و رِوباره‌كه‌ هه‌ڵێنء ده‌م وچاوى خۆیان به‌په‌رۆ ته‌رِبكه‌ن كه‌ ئه‌وه‌ش خۆشبه‌ختانه‌ بوه‌ هۆى ده‌رباز بوونى كۆمه‌ڵێك خه‌ڵك له‌و كاره‌ساته‌دا. به‌ڵام له‌گه‌لڕ ئه‌وه‌شدا نزیكه‌ى (300) لاشه‌ له‌قوربانیانى چه‌كى كیمیایى نێژراوه‌ هه‌روه‌ها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بۆمبێك كه‌وتبووه‌ ناوروباره‌كه‌. ببوه‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌چه‌ند لاشه‌یه‌ك له‌ روباره‌كه‌ بدۆزرێته‌وه‌ ئه‌وه‌ وێراى پرِبوونى زێیه‌كه‌ له‌ماسى مرداربوو. زۆربه‌ى ئه‌و خه‌ڵكه‌ش كه‌ هه‌ڵاتبوون گه‌یشتنه‌ چاره‌نووسێكى مه‌رگه‌ساتییه‌وه‌، به‌ته‌نها 50 خێزان له‌خه‌ڵكى عه‌سكه‌ر له‌به‌یانى 4ى مایسدا له‌لایه‌ن هێزه‌كانى رژێمه‌وه‌ له‌سه‌رجاده‌ى سه‌ره‌كى گیرانء به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات گوێزرانه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ى سوسآ، دواى كیمیا بارانكردنى گونده‌كانء وێرانكردنیان، به‌شێوه‌یه‌كى له‌ناكاوو كتوپرِدا ئاوى زآ خێرا زیادى كرد، دیاره‌ ئه‌وه‌ش یه‌كێك بوو له‌فرتوفێڵه‌ هه‌ره‌زۆره‌كانى رژێم بۆ ئه‌وه‌ى به‌سه‌ ركورددا زالڕ بێت، رژێم له‌م كاته‌دا ده‌رگاكانى به‌نداوى دوكانى كردبۆوه‌ ئه‌ویش بۆ رێگه‌گرتن له‌ هه‌ر هه‌وڵدانێك بۆ په‌رِینه‌وه‌ له‌رِووباره‌كه‌ به‌نیازى هه‌ڵاتنء ده‌رباز بوون.
دواى هێرشى زه‌مینى سوپا بۆگونده‌كانء كاولكردنیان، ئه‌ولاشانه‌ى كه‌به‌هۆى گاز بارانه‌كه‌دا مابونه‌وه‌و خه‌ڵكه‌كه‌ به‌هۆى رِاكردنیان نه‌یانتوانیبو بیانشارنه‌وه‌، له‌گۆرى به‌كۆمه‌لڕ كه‌ به‌شۆفه‌لڕ له‌لایه‌ن سوپاوه‌ بۆیان لێدرا نێژران.
دواى ئه‌وه‌ى خه‌ڵكى ئه‌و ناوچانه‌ گونده‌كانیان وێرانكرا، روویان كرده‌ ئه‌شكه‌وتء ده‌شتء لێره‌واره‌كان، ئه‌ویش به‌مه‌به‌ستى خۆ حه‌شاردانء رزگار بوون له‌تووونى مه‌رگء به‌رداشى كاره‌ساتى به‌ڵام رژێم به‌شوێنیان داچوو گه‌لێك ئاواتى درندانه‌ى دژیان ئه‌نجامدا كه‌له‌مێژووى مرۆڤایه‌تیدا مه‌حاڵه‌ تاوانى وارِووى دابآ. (له‌وانه‌ش سوتاندنى دوو پیره‌مێردى ته‌مه‌ن 70 ساڵه‌ى گوندى موخه‌رِه‌س كه‌ 10 میل له‌رۆژهه‌لاتى ته‌قته‌قدایه‌ دواى كوشتنیان له‌ئه‌شكه‌وتى (بزن)ى شاخى گۆرِ ره‌حمان)(21).
له‌م ئه‌نفاله‌دا لاىكه‌م ده‌دوازده‌ هێزى یه‌كه‌ى سوپاى جیاجیا له‌چه‌ند لایه‌كه‌وه‌ هێرشیان برۆدته‌سه‌ر ناوچه‌كانء وله‌یه‌ك كاتیشدا، دواى ئه‌وه‌ى رژێم هه‌ردوو گوندى گۆپته‌په‌و عسكه‌رى وێرانكرد، هه‌ندێك له‌هێزه‌كانى سوپا له‌كۆیه‌وه‌ به‌ره‌و گونده‌كانى لێوارى باكورى زێى بچوك رۆیشتن، به‌شێكى دیكه‌ كه‌له‌باشوره‌وه‌ مۆڵى خواردبوو له‌سوسآء چه‌مچه‌ماڵه‌وه‌ پێشرِه‌ویان كردو دووهێزیش له‌ته‌قته‌وه‌ ده‌رچوون، یه‌كێكیان بۆ باكوور رِوه‌و كۆیه‌ ء ئه‌وى دیكه‌ش له‌زآ په‌رِیه‌وه‌ بۆ ناوچه‌ى شێخ بزێنى (به‌گوێره‌ى راپۆرته‌كانى فه‌رمانده‌ى فه‌یله‌قىیه‌ك ته‌نها له‌چیاى ته‌كه‌لتوو به‌رگرییه‌كى توندى سوپا كراوه‌ ئه‌گه‌ر ناله‌زۆربه‌ى جێگاكانى تر به‌رگرى زۆر لاواز هه‌بوه‌، هه‌روه‌ها له‌ سوسآ له‌چه‌مى رێزان له‌گونده‌كان به‌رهه‌ڵستى سوپا كراوه‌ وه‌ك گونده‌كانى سوورقاوشانء عه‌ودالانء كه‌له‌به‌ش كه‌ پاشتر وێرانكران، گوندى ته‌لانیش سوتێنرا، دۆڵى چه‌مى رێزان له‌ئێواره‌ى 4ى مایس به‌ته‌واوى كپكراو له‌6ى مانگ ته‌واوى ناوچه‌كه‌ له‌لایه‌ن سوپاوه‌ ده‌ستى به‌سه‌ر داگیراو زۆربه‌ى خه‌ڵكه‌كه‌ى شونبزركران، دوورۆژ دواتر واته‌ 8ى مانگ سوپا كۆتایى به‌شاڵاوى چواره‌م هێنا)(22).
به‌درێژایى زێى بچووك له‌هه‌ردوولادا به‌ته‌واوى كاولء وێرانكرا، ئه‌وانى لاى باكور كه‌متر رِێگاى ده‌رباز بوونیان بۆ ره‌خساو زۆر به‌خراپى به‌رشاڵاوه‌كه‌ كه‌وتن ونزیكه‌ى 1680 هه‌زارو شه‌ش سه‌دو هه‌شتا كه‌س ناونووسكراوه‌ كه‌ بێسه‌رو شوێنكراون له‌گونده‌كانى (كلێسه‌، بۆگد، كانى نبى، قزڵوو، كانى هه‌نجیر، گۆمه‌ شین) هه‌روه‌ها سه‌دانى تر له‌گونده‌كانى (گڵناغاج، گرخه‌به‌ر، جه‌لمۆرت، قه‌سرۆك، قامیشه‌) هه‌مان چاره‌ نوسیان هه‌بوو، به‌پێى راپۆرتى ده‌سنووس ژماره‌ (8280)ى 6ى مایسى 1988 له‌فه‌ره‌مانده‌ى فه‌یله‌فى یه‌كه‌وه‌ بۆ عه‌مه‌لیاتى سوپا زانیارى ئه‌وه‌ى تیادایه‌ كه‌خه‌ڵكه‌كه‌ چه‌ندیان ئافره‌ت ومندالڕ بوون، بێجگه‌ له‌سىءحه‌وت تێكده‌ر، راپۆرته‌كه‌ تێبینى ئه‌وه‌ى داوه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ى ئه‌و رۆژه‌ له‌نزیك ته‌قته‌ق خۆیان به‌دسه‌ته‌وداوه‌60پیاو 129 ئافره‌تء 396 مندالڕ بوون(23).
هه‌رچى شتى به‌نرخیش هه‌بوایه‌ ئه‌وا له‌خه‌ڵكه‌كه‌یان ده‌سه‌ند، مالڕ وسامانیشیان به‌تاڵان بردن و خانوه‌كانیشیان گرِتێبه‌ردان، له‌یه‌كێك له‌گونده‌كان له‌سه‌ر دزىء تاڵانء لێسه‌ندنى پاره‌و زێرو خشلڕ جاشێك نارِه‌زایى ده‌ربرِیبوو، ئه‌فسه‌رێكى سوپاش به‌تورِه‌یى پێى وتبوو ئه‌و خه‌ڵكانه‌ بۆ كوشتن ده‌بردرێن. ناتوانن پاره‌و ئاڵتونه‌كانیان له‌گه‌لڕ خۆیان ببه‌ن، چونكه‌ یاساى ده‌وڵه‌ت ده‌ڵێت ده‌بآ ئه‌مانه‌ له‌ناوببردێن. سه‌ره‌رِاى ئه‌وه‌ جاشه‌كه‌چه‌ككراو موسته‌شاره‌كه‌ش پێى گوت، ئه‌مه‌ قانوونى ده‌وڵه‌تى ئێمه‌یه‌ء تۆناتوانى هیچ شتآ بكه‌یت.
پاش ئه‌وه‌ى سوپا به‌درندانه‌ ترین شێوه‌ گونده‌كانى ناوچه‌ى رۆژهه‌ڵاتى ته‌قته‌قى وێرانكردو ژماره‌یه‌كى زۆرى خه‌ڵكه‌كه‌ى سه‌رنگوم كرد ئینجا رووه‌و دێهاته‌كانى ناوشوانء ئه‌و (76) حه‌فتاو شه‌ش گونده‌ بۆوه‌ كه‌له‌مانگى (10) ى ساڵى 1987 چه‌ندینیان روخێنرابوو، خه‌ڵكه‌كانیشیان بۆ كۆمه‌ڵگه‌ زۆره‌ ملێكانى داره‌توو بنه‌سڵاوه‌ى نزیك شارى هه‌ولێر راگوێزرابوون.
زۆر له‌گونده‌كانى ناوچه‌ى شوان نه‌بووبونه‌ (ناوچه‌ رزگاركراوه‌كان) ئه‌ویش له‌به‌ر بارى جوگرافى زه‌ویه‌كانیان كه‌تارِاده‌یه‌ك له‌ئاستى نزمى دابوو، ئه‌و ناوچه‌یه‌ هه‌رجاره‌و له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتى یه‌كێك دابوه‌ـ جارێك پێشمه‌رگه‌، جارێكى تر هێزه‌كانى رژێم، هه‌روه‌ها ببوه‌ موڵگه‌و جێگاى سه‌دان ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌له‌ راژه‌ى سه‌ربازى هه‌ڵاتبوون، گوندى ده‌ڵۆى ناوشوان كه‌خۆى هه‌شتا ماڵێك ده‌بوو نزیكه‌ى په‌نجا شه‌ست سه‌ربازى هه‌ڵاتووى لێ بوو، ئه‌م گونده‌ پێشتر دووجار تێكدرابوو دوباره‌ دروستكرابۆوه‌، جارى یه‌كه‌م له‌ساڵى 1963و جارى دووه‌م ساڵى 1976، رۆژى 5ى مایس شاڵاوه‌كانى ئه‌نفال گه‌یشته‌ ئه‌و گونده‌ كه‌پێشتر به‌شێوه‌یه‌كى چرو پرِ به‌موشه‌كء تۆپء هه‌ڵیكۆپته‌ر بۆمبابارانكران.
دواتر هێزى تایبه‌تى 77 وهێزى زه‌مینى پێشرِه‌وییان كرد، هه‌ندێك هه‌ر له‌ماڵه‌ڵه‌كانیاندا كوژران، له‌م هێرشه‌دا بیستء هه‌شت كه‌س گیرانء بێسه‌رو شوێنكران.
له‌ناوشوان ژماره‌یه‌كى زۆر له‌خه‌ڵك خۆشبه‌ختانه‌ له‌ده‌ست شاڵاوه‌كان رزگاریان بوو، بۆنموونه‌ له‌گوندى په‌لكانه‌و گوندى ئیلنجاغ كه‌ژماره‌یه‌ك سه‌ربازى هه‌ڵاتووى تێدابوو، ئه‌م خه‌ڵكه‌ ده‌ربازبووه‌ ماوه‌ى دوو مانگ له‌ ناوچه‌كه‌خۆیان شارده‌وه‌ تاكو لێبوردنه‌كه‌ى 6ى ئه‌یلولى 1988.
(راپۆرتء به‌ڵگه‌نامه‌ سه‌ربازییه‌كان (138) سه‌دوسىء هه‌شت گوندیان باسكردووه‌ كه‌له‌ئه‌نفالى چوار سوتێنراونء روخێنراون وپاكتاوكراون سه‌ره‌رِاى ئه‌م وێرانكارییه‌ى گونده‌كان هه‌زاران ژنء مندالڕء پیرو گه‌نجیش شونبزركراون، به‌پێى خه‌مڵاندنێك زیاتر له‌ 2500 دووهه‌زاروپێنج سه‌دكه‌س له‌ ده‌شتى كۆیه‌و (3000) سآ هه‌زار یش له‌ناوچه‌كانى شێخ بزێنىء قه‌ڵاسێوكه‌و ناوشوان شونبزركراون)(24).
له‌م شاڵاوه‌دا وه‌كو شاڵاوى پێشوو (سێیه‌م) سیاسه‌تى كۆكردنه‌وه‌ى خه‌ڵك په‌یرِه‌وكراوه‌، كه‌چه‌ندین شوێنیان ده‌كرده‌ مه‌ڵبه‌ندى مامه‌ڵه‌ء تاوتوێكردنى خه‌ڵكه‌كه‌ بۆ له‌یه‌كتر جیاكردنه‌وه‌و رِاگوێزانیان بۆ شوێنى نادیار، پتر له‌سآ مه‌ڵبه‌ند بۆ ده‌سگیركراوان ئاماده‌كرا بوو، گیراوه‌كانى گۆمه‌شینء گونده‌كانى دیكه‌ ماوه‌ى سآ رۆژ له‌هه‌رمۆته‌ى لاى كۆیه‌ هێشترانه‌وه‌، هه‌روه‌ها خه‌ڵكى ده‌ربازبووى كیمیابارانه‌كه‌ى 3ى مایسى گۆپته‌په‌و عه‌سكه‌ریش، كۆمه‌ڵگه‌ى ته‌كیه‌ى لاى چه‌مچه‌مالڕ یه‌كه‌م قۆناغى راوه‌ستانیان بوو، كه‌به‌ئیڤا ده‌گوزرانه‌وه‌،هه‌روه‌ها ناحیه‌ى ته‌قته‌قیش مه‌ڵبه‌ندێكى گرنگ بوو كه‌نزیكه‌ى (10000) ده‌هه‌زار كه‌سى له‌گیراوانى باكورى زێى بچوكیان بۆ گواسته‌وه‌، پاشان به‌پێى قسه‌ى چه‌ند شایه‌ت عه‌یانێك كه‌خۆیان بینیویانه‌ خه‌ڵكه‌كه‌یان ره‌وانه‌ى ئامریه‌ى كۆیه‌ كردبوو كه‌قه‌ڵایه‌كى سه‌ربازییه‌ وه‌ك چه‌ندین قه‌ڵاى له‌م چه‌شنه‌ له‌وآ خه‌ڵكى گیراوى پتر له‌ (12) دوازده‌ گوندى هه‌ردوو لاى زآ به‌ندكراون، پاشان ژنء پیاو لێك جیاكراونه‌ته‌وه‌و رۆژى پاشتر بۆشوێنى نادیار گواستراونه‌ته‌وه‌ شوێنێكى تریش كه‌سه‌دان خه‌ڵكى تێدا كۆكرابۆوه‌ شوێنى به‌خێوكردنى ئاژه‌لڕ بوو، لێره‌ هیچ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌گه‌لڕ خه‌ڵكه‌گیراوه‌كه‌ نه‌كراوه‌، له‌به‌ركه‌مى ژماره‌ى سه‌ربازه‌كانیش نه‌توانراوه‌ ژنء پیاو له‌یه‌كتر جیابكرێـته‌وه‌. شاڵاوى ئه‌نفالى چواره‌م وێراى زه‌ره‌رى گیانى كه‌به‌سه‌دان كه‌سى تیایدا شونبزركران، هاوكات زه‌ره‌روزیانێكى مادى زۆریش لێكه‌وته‌وه‌ چونكه‌ هه‌موو مالڕء موڵكى خه‌ڵكه‌كه‌ تاڵان كرانء عه‌قلیه‌تى شۆڤێنستى رژێمیش به‌حه‌ڵالڕء ره‌واى زانى.

شاڵاوى ئه‌نفالى پێنجه‌مء شه‌شه‌مء حه‌وته‌م
دۆڵى نێو چیاكانى شه‌قڵاوه‌و رِواندز له‌ 15ى مایس تا 25 ئابى 1998(25). دواى هه‌فته‌یه‌ك له‌كۆتایى هاتنى شاڵاوى ئه‌نفالى چواره‌م كه‌تیایدا رژێم زۆربه‌ى زۆرى خاكى كوردستانى داگیركردو گوندو دێهاته‌كانیشى وێرِانكردو خه‌ڵكه‌كه‌شى شونبزركرد، ئه‌م جاره‌یان هێرشى كرده‌ سه‌ر دۆڵه‌ سه‌ختء دژواره‌كانى ناوچه‌ى شه‌قڵاوه‌و رواندز. له‌ناوه‌رِاستى مایسى 1988 شاڵاوه‌كانى ئه‌نفال گه‌یشته‌ بالیسانء دۆڵه‌كانى ده‌وروپشتى كه‌به‌توندترین شێوه‌ له‌لایه‌ن سوپاوه‌ بۆردومانكرا، به‌ڵام خه‌ڵكێكى زۆر وه‌كو شاڵاوه‌كانى ئه‌نفالى پێشوو ده‌ستگیر نه‌بوون وشونبزریش نه‌كران، چونكه‌ ئه‌و ده‌مه‌ ناوچه‌ سنوورییه‌كانى پارێزگاى هه‌ولێر چۆلڕ بوونء دانیشتوانى كوردیان له‌دوو هه‌ڵمه‌تى راگواستن یه‌كه‌میان له‌ساڵانى 1977-1978و دووه‌میش له‌ساڵانى 1983-1984دا رامالێبوو، هه‌روه‌ها دۆڵه‌كانى باشورو باشورى رۆژهه‌لاتى رواندز خه‌ڵكه‌كه‌یان به‌زۆرى چۆڵیان كرد پاش هێرشه‌ كیمیاییه‌كانى نیسانى 1987.
كاتژمێر 6ى ئێواره‌ى 15ى مایسى 1988 كه‌ دوا رۆژى مانگى ره‌مه‌زان بوو خه‌ڵكى خۆیان بۆ جه‌ژن ئاماده‌كردبوو، كه‌په‌لاماره‌ى سوپا ده‌ستى پێكرد، فرۆكه‌كان زۆر به‌توندى گونده‌كانى (وه‌رآ، نازه‌نین، كاموسه‌ك، ئه‌سپیندار، عه‌لیاوا، سمقالولى، بۆنآ) یان كیمیاباران كرد، به‌ته‌نیا له‌گوندى وه‌رآ 36 كه‌س كوژران، گوند نشینێكى هه‌رته‌ل ده‌ڵێـت، كاتآ به‌هاوارى خه‌ڵكى وه‌رآ چوین، چوار پێنج كه‌س له‌ره‌زێكى نزیكى گوند له‌ئاوزینگدا بوونء گیانیان ده‌دا، سآ كه‌سیش مردبوون، كه‌گه‌یشتینه‌ ناو گونده‌كه‌ ده‌بینین خواردن له‌ماڵه‌كاندا هێشتا له‌سه‌رئاگره‌، چه‌ند ئاژه‌لڕ له‌و ناوه‌مردار ببونه‌وه‌. ئافره‌تێكیش فرۆكه‌كانى بینییبوو كه‌ بۆمبه‌كانیان هاوێشتبووه‌ وه‌رآ، ئافره‌ته‌كه‌ ده‌نگى بۆمبه‌كانى لاوه‌كو ده‌نگى ئۆتۆمۆبێلێك بووه‌ كه‌زۆر به‌خێرایى برِواو له‌ناكاو پێ بنآ به‌برێكه‌وه‌، پاشان له‌23ى مایسدا شه‌پۆل شه‌پۆل فرۆكه‌ بۆمبى كیمیاییان بارانده‌ سه‌ربالیسانء هیرانء دۆڵه‌كانى دیكه‌ى ده‌وروبه‌ریاندا، په‌لاماره‌كه‌ زۆر سه‌خت بوو ئه‌وه‌ش بوه‌ هۆى كوژرانى هه‌ندێك له‌پێشمه‌رگه‌ كه‌بنكه‌ء باره‌گاكاینان له‌وآ بوو.
له‌دواى 20ى مایس سوپاى عێراق له‌چه‌ند قۆڵێك هێرشى كرده‌ سه‌ر ناوچه‌كان، قوڵى یه‌كه‌م بۆ گوندى گه‌ره‌وان كه‌ نیازى شاخه‌كانى ده‌وروبه‌رىء هه‌ندرێنء كارۆخ بوو داگیریان بكات. قۆلى دووه‌میش له‌23 ىمانگ له‌هه‌له‌موند بۆ وه‌رتآ وزینآ گه‌لىء سه‌رى ئه‌حمه‌ده‌ ده‌ربى و جاوه‌لء ده‌ره‌ له‌ وكه‌لیته‌، كه‌ئێواره‌ى 23ى مایس گوندى وه‌رتیآ كیمیابارانكرد، به‌ڵام قۆڵى سێیه‌م له‌سه‌رو چاوه‌و به‌نى هه‌ریرو خه‌لیفان به‌شێوه‌ى بازنه‌یى بوو، ئه‌م هێرشه‌ نزیكه‌ى (720) حه‌وت سه‌دو بیست خێزانى ده‌ربه‌ده‌ر كردو ماڵیشیان تاڵان كرا.
ئه‌وانه‌ى له‌ئه‌نفالى پێنج ده‌ستگیركران یاخود خۆیان داده‌ست هه‌ندێكیان له‌سه‌ربازگه‌ى سپیلكء هه‌ندێكیش له‌گرتووخانه‌ى ئه‌منى هه‌ولێر شونبزر كران، به‌ڵام هێزه‌كانى رژێم نه‌یانتوانى وه‌كو له‌ ئه‌نفاله‌كانى پێشوو توانیان رێگا له‌ هاوڵاتیانى مه‌ده‌نى بگرن تاوه‌كو رِانه‌كه‌ن، بۆیه‌ زۆربه‌یان رێگاى ئێرانیان گرته‌ به‌ر، دیاره‌ ئه‌وه‌ش ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ سروشتى جوگرافى ناوچه‌كه‌ كه‌هه‌موو به‌رنامه‌و مه‌رامه‌كانى رژێمى پوچه‌لڕ كرده‌وه‌، به‌ڵگه‌نامه‌كانى رژێم ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌وا شاڵاوى ئه‌نفالى پێنجه‌م سه‌ركه‌وتنى گه‌وره‌ى وه‌ده‌ست نه‌هێناوه‌ ئه‌وه‌ش له‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كى دورو درێژى سه‌ربازى ده‌رده‌كه‌وآ به‌ناو نیشانى (شیكردنه‌وه‌ى عه‌مه‌لیاتى ئه‌نفالى كۆتایى) كه‌راپۆرتێكه‌ (لیوا روكن یونس محمد الژرب) فه‌رمانده‌ى فه‌یله‌قى پێنج له‌چه‌شنى (ئه‌و په‌رِآ نهێنى ء شه‌خێى) (سرى وشخێی للغایه‌). بۆ فه‌رمانده‌یى گشتیى سوپاى ناردووه‌.
راپۆرته‌كه‌ له‌ناوه‌رۆكدا پێداچووه‌نه‌ویه‌كى به‌كه‌فء كۆڵه‌ بۆ ئه‌و په‌لاماره‌ كه‌مته‌ر خه‌میه‌ى كه‌ له‌ناوچه‌كانى باكورى ژێر ده‌سته‌ڵاتى KDP دا له‌نێوان 28 ى ئابء 3ى ئه‌یلولى 1988 ئه‌نجامدرا، وه‌كاتێك دێته‌ سه‌رئه‌نفالى پێنجه‌م ئه‌وه‌ باس له‌رِاده‌به‌ده‌ردواخستنى پاكتاوكردنى كه‌رتى رواندز – شه‌قڵاوه‌ ده‌كات، هه‌روه‌ها وێنه‌ى زنجیره‌یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كانى قۆناغه‌كانى ئه‌نفال وه‌بیردێنێته‌وه‌.
دواى ئه‌وه‌ى له‌ 7ى حوزیران شاڵاوى ئه‌نفالى پێنجه‌م كۆتایى پێهات رژێم خۆى بۆ ئه‌نجامدانى شاڵاوى ئه‌نفالى شه‌شه‌م رێكخست، لیوا روكن ئه‌لزه‌رب به‌م جۆره‌ پلانى ئه‌نفالى شه‌شه‌م له‌نامه‌یه‌كى نهێنى وشه‌خسى ژماره‌ 1475 له‌ 30ى مایسى 1988 بۆ سه‌رۆكایه‌تى ده‌سته‌ى ئه‌ركانى سوپا رون ده‌كاته‌وه‌و ده‌نوسێت، پلان بۆ پرۆسێسێكى پاككردنه‌وه‌دانرا به‌مه‌به‌ستى تێكشكاندنى تێكده‌ران له‌دۆڵى بالیسانء ئاڵانه‌دا، به‌ڵام دواتر له‌7ى حوزێران داوا ده‌كات كه‌ ئه‌و پرۆسێسه‌رابگیرێت وشاڵاوه‌كه‌ش دوابخرێت تاكاتێكى گونجاوترو له‌بارتر، به‌ڵام سه‌رۆكایه‌تى ده‌سته‌ى ئه‌ركان به‌نامه‌ى ئه‌وپه‌رى نهێنى وشه‌خسى خۆى ژماره‌ 519 له‌7ى حوزیرانى 1988دا فه‌رمانى دا نه‌خشه‌كه‌ جێبه‌جێبكرێـت بۆ تێكشكانى تێكده‌ران له‌ناوچه‌كانى بالیسانء سماقوڵیدا.
دیاره‌ هۆى سه‌ره‌كى رِاگیرانى شاڵاوه‌كه‌ ئه‌و به‌ره‌نگاریبوونه‌وه‌ى هێزى پێشمه‌رگه‌بوه‌ له‌چیاى كۆرِه‌كء ده‌وروبه‌ریدا كه‌ به‌رزییه‌كه‌ى نزیكه‌ى 7000 مه‌تر ده‌بێت..
لایه‌نى هه‌ره‌ گرنگى ئه‌م شاڵاوه‌ى ئه‌نفاله‌ هاتنه‌ناوه‌و ده‌ست تێوه‌ردانى راسته‌وخۆى سه‌رۆكى رژێمى عێراق سه‌دام حوسێن خۆیه‌تى، چونكه‌ له‌بروسكه‌و نامه‌ نهێنیه‌كه‌ى جه‌نه‌رال ئه‌لزه‌رب هاتبووكه‌ شاڵاوه‌كه‌ دوچارى گرفتء ئاسته‌نگ بوو بۆه‌، ئه‌وه‌ته‌ ئه‌لزه‌رب له‌نوسینه‌كه‌یدا به‌رده‌وام ده‌بێتء ده‌ڵێت له‌راگه‌یاندنى نهێنىء شه‌خسى ژماره‌ 14671 له‌16ى ته‌موزى 1988دا له‌دیوانى سه‌رۆكایه‌تى كۆماره‌وه‌ كه‌ده‌سته‌ى ئه‌ركانى سوپا به‌ نامه‌ى نهێنى وشه‌خسى ژماره‌ 861 له‌ 20ى ته‌مووزدا ئاراسته‌ى كردوه‌ پێیان راگه‌یاندین كه‌وا عه‌مه‌لیاتى ئه‌نفالى له‌دواى جه‌ژنى قوربانه‌وه‌ ده‌بآ به‌گورِو تینێكى زۆرترو قه‌باره‌ گه‌وره‌تر ئه‌نجام بدرێت..
به‌ڵام جه‌ژنى قوربانیش تێپه‌رِى كه‌چى هێرشه‌كان هه‌ر ئه‌نجام نه‌دران، دواتر له‌كۆبوونه‌وه‌یه‌كى یاریده‌ده‌رى سه‌رۆكى ده‌سته‌ى ئه‌ركان بۆ كاروبارى عه‌مه‌لیاتء به‌رێوه‌به‌رى جموجۆڵى سه‌ربازى كه‌له‌ 29ى ته‌مووزى 1988 له‌باره‌گاى فه‌یله‌قى یه‌ك له‌كه‌ركوك به‌سترا تیایدا به‌گوێره‌ى رِاگه‌یاندنى نهێنى ژماره‌ 943 له‌29 ته‌مووزدا عه‌مه‌لیاتى ئه‌نفالى شه‌شه‌مء حه‌وته‌م دواخرا بۆ ئه‌و كاته‌ى پێداویستییه‌كانى عه‌مه‌لیاته‌كه‌ دابین ده‌كرێن.
مه‌ترسیترین ءدژوارترین كات كه‌ خه‌ڵكى كوردستان تیایدا ژیا ئه‌و ده‌مه‌بوو كه‌شه‌رِى ئێران- عێراق راوه‌ستا كه‌ئه‌وكاته‌ له‌سه‌روبه‌ندى ده‌ستپێكردنى ئه‌نفالى شه‌شه‌مء حه‌وته‌م بوو، دواى ئه‌وه‌ى له‌17ى ته‌مووزى 1988 ئێران برِیارى 598ىئه‌نجومه‌نى ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانى، قه‌بولڕ كردو دواتریش له‌ 8ى ئابى 1988 به‌شێوه‌یه‌كى رِه‌سمى شه‌رِ رِاوه‌ستا، ئه‌و بارودۆخه‌ كاریگه‌رێكى نێگه‌تیڤانه‌ى كرده‌سه‌ر وره‌و هێزى پێشمه‌رگه‌، ئه‌وه‌ بوو پلانێك دارِێژرا بۆ پاشه‌ كشه‌كردن،چونكه‌ هێزى پێشمه‌رگه‌ باش ده‌یزانى كه‌ سوپاى عێراقى ده‌ستى به‌تالڕ بێت چ كارێك به‌كورد ده‌كات ئه‌وه‌ بوو هێزى ئاسمانى عێراق كه‌وته‌ هێرشكردنێكى زۆر سه‌ختء به‌هێز، به‌چه‌كى كیمیایى دیسان چیاو دۆڵه‌كانى بالیسان، مه‌له‌كان، وه‌رتآ، هیران، سماقوڵى كوتا، ئه‌وانه‌ى كه‌له‌وناوچانه‌ بوون رِایانكرد، موسته‌شارێك به‌خه‌ڵكه‌كه‌ى رِاگه‌یاند كه‌ ئه‌گه‌ر هاتو خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌نء چه‌كه‌كانیان ته‌سلیم بكه‌نه‌وه‌ئه‌وا به‌به‌ر لێبوردنه‌كه‌ ده‌كه‌ونء حكومه‌ت لێیان خۆش ده‌بێت.
ئه‌وانه‌ى به‌و بانگه‌وازه‌ برِوایان كردو خۆیان داوه‌ ده‌ستء دواتر دانپیانێكیان (اعترف) پێ مۆركردن كه‌وا به‌راستى پێشمه‌رگه‌ن هه‌موویان بێسه‌رو شوێنكران.
(له‌میانه‌ى شاڵاوى ئه‌نفالى پێنجه‌مء شه‌شه‌مء حه‌فته‌م زیاتر له‌ (52) گوند له‌ناحیه‌كانى خه‌لیفانء رواندزو خۆشناوه‌تى وێرانكران كه‌سه‌رجه‌م خێزانه‌كانیان (2602) دوو هه‌زارو شه‌شسه‌دو دوو خێزان بوو هه‌روه‌ها 24 قوتابخانه‌و 52 مزگه‌وتى ئه‌م گواندانه‌ روخێنرا. ئه‌م جگه‌ له‌ سوتاندنء فه‌وتاندنى سه‌دان دار گوێزو دار به‌رِوو ره‌زو باخ كه‌سه‌رچاوه‌یه‌كى بنه‌رِه‌تى ژێر خانى ئابوورى ئه‌وان بوون به‌ره‌و نه‌مان چوون)(26).


قۆناغى دووه‌مى ئه‌نفال
شاڵاوه‌كانى ئه‌نفالى هه‌شته‌م (ئه‌نفالى كۆتایى) ئه‌نفالى بادینان 25ى ئاب تا 6ى ئه‌یلولى 1988(27).
وه‌ستانى شه‌رِى عێراق- ئێران پاڵپشتێكى گه‌وره‌ بوو بۆ عێراق، هاوكات وره‌و توناكانى هێزى سوپاى بۆ راده‌یه‌كى زۆر به‌رزكرده‌وه‌، سه‌ركردایه‌تى رژێمى عێراق به‌په‌له‌بوو بۆ ته‌واو كردنى پرۆسه‌ى ئه‌نفالء كۆتایى پێهێنانى، عه‌لى حه‌سه‌ن ئه‌لمه‌جید له‌یه‌كێك له‌كۆبوونه‌وه‌كانى له‌گه‌لڕ سه‌رۆك جاشه‌كان له‌هۆڵى رۆشنبیرىء جه‌ماوه‌ر له‌شارى هه‌ولێردا كه‌ فه‌رمانده‌ى هه‌ردوو فه‌یله‌قى یه‌كه‌مء پێنجه‌م ئاماده‌بوونه‌ له‌ئابى 1988دا به‌موسته‌شاره‌كانى وتبوو كه‌وا په‌لامارى ئه‌نفال ئێستا له‌بادینان ده‌ستى پێكردوه‌ كه‌ناوچه‌یه‌كى شاخاوى باكوره‌و سه‌نگه‌رو قه‌ڵاى مه‌حكه‌مى KDPى مه‌سعود بارزانییه‌، به‌ڵام به‌فه‌رمانى خودى سه‌دام حوسێن كوردى بادینان دوا مۆڵه‌تیان درایه‌ كه‌ بگه‌رِێنه‌وه‌ بۆریزى نیشتمانى، تێكده‌ران له‌و ناوچه‌یه‌ ئه‌گه‌ر خۆ به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌ن ئه‌وه‌ به‌به‌رزه‌یى ده‌كه‌ون، شایه‌نى باسه‌ یاداشتێك له‌لایه‌ن ئه‌منى سلێمانى له‌11ى ته‌مووزى 1988دا ده‌رچوو بوو كه‌ چه‌سپاندنى ئه‌م سیاسه‌ته‌ نوێیه‌ى رژێمى ده‌رده‌خست سه‌باره‌ت به‌خۆبه‌به‌دسه‌تدانى تێكده‌ران، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ئه‌لمه‌جید چه‌ند خاڵێكى راگه‌یاند بوو كه‌ ئه‌مانه‌بوون :
1- ئه‌و تێكده‌ره‌ى خۆى به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌داتء چه‌كه‌كه‌ى ده‌هێنێته‌وه‌و ئه‌وه‌ى كه‌له‌و ناوچانه‌ ده‌گه‌رِێته‌وه‌ كه‌تائێستا پرۆسه‌ىئه‌نفال نه‌یگرتووته‌وه‌ له‌هه‌موو تاوانێك ده‌به‌خشرآ، به‌وتاوانانه‌شه‌وه‌ كه‌له‌ئه‌نجامى كه‌مته‌رخه‌مى وهه‌ڵاتنه‌وه‌ له‌خزمه‌تى سه‌ربازى به‌رپاكراون .
2- ئه‌و تێكده‌ره‌ى بێ چه‌ك له‌و ناوچانه‌ ده‌گه‌رِێته‌وه‌ كه‌وا عه‌مه‌لیاتى ئه‌نفال نه‌یگرتوونه‌ته‌وه‌ له‌تاوانى چوونه‌پالڕ تێكده‌رانء كه‌م ته‌ره‌خه‌مىء هه‌ڵاتن ده‌به‌خشرێت.
3- نابآ هیچ ته‌گه‌ره‌یه‌ك بخرێته‌ رێى ناونووسین كردن له‌فه‌وجه‌كانى به‌رگرى نیشتمانیدا.
له‌راستییدا هه‌موو ئه‌و به‌ڵێنانه‌ى كه‌وا رژێم له‌سه‌رتاى ئه‌نفاله‌وه‌دا بووى بۆ خۆ به‌ده‌ستدانه‌وه‌، هیچیان جێبه‌جآ نه‌كرانء رێزیان لێنه‌گیرا، ته‌نانه‌ت زۆر له‌هاوڵاتیان كه‌به‌و په‌یمانء به‌ڵێنانه‌ باوه‌رِیان هێناو خۆیاندا به‌ده‌ست ، چاره‌نووسێكى شوم رِویانى تێكردو شونبزركران.
دواى ئه‌وه‌ى رژێم قۆناغى یه‌كه‌مى ئه‌نفالى ته‌واو كردو، ئه‌وه‌ى به‌سه‌ ركوردى هێنا هێناله‌ له‌كوشتن شونبزركردنء تاڵان ء خانوو ومالڕ ء وێرانكردن، قۆناغى دووه‌مى ئه‌نفالى ده‌ست پێكرد كه‌ده‌ڤه‌رى بادینانى گرته‌وه‌ سنورى شاڵاوى ئه‌نفالى بادینان له‌رۆژئاواوه‌ له‌زاخۆوه‌ تائامێدى درێژبۆوه‌، له‌باشورو رۆژهه‌لاتیشه‌وه‌ شێخانء ئاكرێى گرته‌وه‌، به‌هه‌زاران كه‌س له‌هاوڵاتیان له‌ترسى كیمیابارانء بێسه‌رو شوێنكردن ئاواره‌و ده‌ربه‌ده‌ر بوون، بۆ ئه‌نجامدانى ئه‌م شاڵاوه‌ش جگه‌ له‌فه‌یله‌قى پێنجه‌م كه‌بنكه‌ و فه‌رمانده‌ییه‌كه‌ى له‌شارى هه‌ولێر بوو چه‌ند به‌شێكیش له‌فه‌یله‌قه‌كانى سآء شه‌شء حه‌وت له‌باشورى عێراقه‌وه‌ گوازرانه‌وه‌ بۆ ئه‌وآ. ئه‌م ناوچانه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتى هێزى پێشمه‌رگه‌ى KDP دابوو، سروشتى جوگرافى سه‌ختى ناوچه‌كه‌ پێداویستى لۆجستیكى ئاڵۆزو كردبوو كه‌مه‌رجه‌ دابین بێت بۆ سوپایه‌كى نیزامى،به‌ڵام په‌لامارى دژ به‌ KDP له‌هه‌ندآ سه‌ره‌وه‌پته‌وترو دارێژراوترو راسته‌وخۆ تر بوو له‌وه‌ى كه‌بۆ تێكشانى PUK له‌پێشوو سازكرا.
به‌ر له‌ده‌ستپێكردنى هێرشه‌كان هه‌موو ئه‌و یه‌كه‌و فیرقانه‌ى سوپا له‌نزیك شارى دهۆك كه‌وته‌خۆ ئاماده‌كردنء چه‌ند شوێنێكى به‌بۆمبى هێشویى بۆردومانكرد، له‌وانه‌ش گوندى سپیندارى قه‌دپاڵى چیاى گاره‌ كه‌چه‌ند كه‌سێكى لێ كوشت.
له‌ئێواره‌یه‌كى دره‌نگى 24ى ئابدا باره‌گاى هێزى KDPه‌گاى له‌زێوه‌شكان كه‌لقى یه‌كى لێ بوو(28) به‌ریه‌كه‌م هێرشى كیمیایى كه‌وتء (10) پێشمه‌رگه‌ كوژان، بۆ به‌یانیش 25ى ئاب، فرۆكه‌ جه‌نگییه‌كانى رژێم له‌یه‌ك كاتدا چه‌ند هێرشێكى جیاجیایان ده‌ستپێكردو به‌خه‌ستى ناوچه‌كه‌یان بۆردومانكرد، شایه‌ت عه‌یانێك كه‌له‌وناوچه‌یدابووه‌ ده‌ڵێت: له‌هه‌مان شه‌ودا كاتژمێر 2، 25-26/8/1988 دوانزه‌ فرۆكه‌ى ستونى هێرشى كرده‌ سه‌ر ئه‌وناوچانه‌و ئامانجه‌كانیان بۆردمانكرد، مه‌به‌ستى سه‌ره‌كى رژێم له‌و بۆردومانه‌دا بڵاو كردنه‌وه‌و چاندنى ترسء دڵه‌راوكآ بوو له‌نێو خه‌ڵكیدا هه‌روه‌ها ترسى ئه‌وه‌ش هه‌بوو كه‌وا رژێم چه‌كى كیمیایى به‌كاربهێنێت، هه‌روه‌ك پێشووتر له‌هه‌له‌بجه‌و قه‌ره‌داخء بالیسان به‌كارهاتبوون،له‌م شه‌وه‌دا خێزانه‌ هه‌ڵاتوه‌كان ئه‌وه‌نده‌ زۆربوون ته‌نانه‌ت رێگا به‌دى نه‌ده‌كرا)(29).
هه‌روه‌كو چۆن له‌قۆناغء شاڵاوه‌كانى پێشووى ئه‌نفال چه‌كى كیمیایى دژى هاوڵاتیان به‌كارهێنرا، به‌هه‌مان شێوه‌ له‌دوا ئه‌نفالیشدا ئه‌م چه‌كه‌ كۆكوژییه‌ به‌كارهات كه‌زه‌رو زیانێكى گیانى زۆرى لێ كه‌وته‌وه‌، گوندى برجینآى ناحیه‌ى زاوێته‌ له‌25ى ئابدا كه‌وته‌به‌ر چه‌كى كیمیایى كه‌له‌لایه‌ن هه‌شت فرۆكه‌وه‌ بۆمبابارانكرا ئه‌وانه‌ى بۆردومانه‌كه‌یان بینیوه‌ ده‌گێرِنه‌وه‌ كه‌ بۆمبه‌كان گه‌والڕو دووكه‌ڵى ئێجگار گه‌وره‌یان لێ به‌رزبۆوه‌، یه‌كه‌مجار سپىء رِه‌ش بوون پاشان زه‌رد هه‌ڵگه‌رِانء به‌شێوه‌یه‌كى ستوونى په‌نجا شه‌ست یارد له‌ئاسماندا به‌رزبوونه‌وه‌ ئه‌وجا دووكه‌ڵه‌كه‌ به‌ناو دۆڵه‌كه‌دا بڵاوبووه‌وه‌و دواجار نزم بۆوه‌و به‌ناو گونده‌كه‌دا تێپه‌رِىء كه‌وتینه‌ بۆن كردنى گازه‌كه‌. سه‌باره‌ت به‌بۆنه‌كه‌ش وا ده‌گێرنه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌رتادا زۆر خۆش بووه‌، بۆنى سێووشتى شیرینى لێ ده‌هات، به‌ڵام زۆرى پێ نه‌چووكه‌ تالڕ بوه‌و كارى كرده‌سه‌ر ده‌مء چاوو پێستمان له‌ناكاو هه‌ناسه‌شمان سوا ربوو.
چه‌ند میلێك له‌باكورى برجوینه‌وه‌، گوندى (تلاكرد) به‌هه‌مان شێوه‌ له‌لایه‌ن فرۆكه‌كانى عێراق كیمیابارانكراء چه‌ند كه‌سێك تیایدا بونه‌ قوربانى و كوژران، هه‌روه‌ها هه‌ردوو گوندى (سپێندارۆكه‌و به‌ركه‌ڤرآ) كه‌ له‌یه‌كتر نزكین له‌لایه‌ن دووفرۆكه‌وه‌ به‌خه‌ستى كیمیابارنكران، له‌ئه‌نجامدا چوارده‌پیشمه‌رگه‌و هاوڵاتییه‌كى مه‌ده‌نى كوژران.
به‌شێوه‌یه‌كى گشتى نزیكه‌ى (50) په‌نجا گوند به‌ر خه‌ستترین هێرشى كیمیایى كه‌وتن وه‌ك (وه‌رمێلێ، بلێجانێى بانێآ، باوه‌ركا كه‌ڤرى، مێرگه‌توى، هه‌ڤنێكا، بیرۆزانا، درێرشآ، مێزآ، سپیندار، خه‌لیفۆ، گه‌رگه‌ش، گاره‌گۆ، گۆره‌، زێوه‌شكان، به‌لوتى،گیزآ، زاركآ، ره‌زیكآ، سارتكآ،ماردێنیا، شێرانه‌، یه‌كماله‌، سوارآ، ئاڤۆكء چه‌ند گوندێكى تر.).
دیاره‌ به‌سه‌دان كه‌س له‌ئه‌نجامى ئه‌و هێرشانه‌ى كه‌به‌چه‌كى كیمیایى كرانه‌ سه‌ر گوندنشینه‌كان گیانیان له‌ده‌ستدا، زۆرى ئه‌و قوربانیانه‌ش ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆهۆى ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌ردووگازى خه‌رده‌لء ده‌ماره‌گازى سیانید تێكه‌لڕ به‌یه‌ك كرابن، هه‌روه‌ها هه‌ندێك له‌پسپۆران واى بۆ ده‌چن كه‌وا له‌وانه‌یه‌ ده‌ماره‌گاز (غاز الاعێاب) GB كه‌به‌گازى سارتیش ده‌ناسرێت له‌و هێرشانه‌دا به‌كار هاتبێت.
خه‌ڵكى ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ به‌ره‌و رێگاى بێگوڤاكانى ماسى هه‌ڵاتن، تاكاتژمێر 2ى شه‌وى 25-26/8/1988 خه‌ڵكه‌كه‌ توانیان ده‌ربازبن، به‌ڵام دواتر سوپاى عێراقى ئه‌و ناوچانه‌ى داگیركردو رێگاى ده‌ربازبوونى خه‌ڵكه‌كه‌ى گرت.
باشترین شت كه‌ هێزى پێشمه‌رگه‌ى KDPكردى ئه‌وزنجیره‌ شه‌رِه‌ بوو كه‌تیایدا پێشمه‌رگه‌كان هه‌وڵیان ده‌دا كۆسپ ء ته‌گه‌ره‌ بخه‌نه‌به‌ر پێشرِه‌وى سوپاوخاوى بكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام فرۆكه‌كانى رژێم له‌دواى پێشمه‌رگه‌كان بوو ناچاریان كردن كه‌ئه‌وناوچانه‌ به‌جێبێڵن له‌كۆتایى رۆژى 26ى ئاب شه‌رِ كۆتایى پێهات، به‌ڵام ناوچه‌ى بادینان به‌ته‌واوى له‌به‌ره‌به‌یانى 28ى ئابدا داگیركرا.
له‌ئه‌نجامدا ده‌یان هه‌زار خه‌ڵكى مه‌ده‌نى ئاواره‌و ده‌ربه‌ده‌رى توركیابوون ئه‌وانى تریان له‌ماڵه‌وه‌ ده‌ستگیركران، یان پاش ماوه‌یه‌كى كه‌م خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌داو دواتریش شوبنزر كران.
(هه‌ر له‌26ى مانگدا ئه‌وخه‌ڵكه‌ له‌سه‌ر سنوورى توركیا گیرسایه‌وه‌، ده‌سه‌ڵاتدارانى تورك سه‌ره‌تا نه‌یانهێشت خه‌ڵكه‌ كه‌ بچنه‌ ناو سنوورى توركیا، به‌ڵام دواتر ناچار بوون كه‌ رێگایان بده‌ن، نزیكه‌ى 65000 تا.80000) هه‌زار كه‌س توانیان بچنه‌ ناو توركیاوه‌، ئه‌ویش دواى ئه‌وه‌ى خه‌ڵكه‌كه‌ فشارێكى زۆریان خسته‌ سه‌ر جه‌ندرمه‌و سه‌ربازه‌كانى تورك كه‌بوه‌ هۆى ئه‌وه‌ى لێره‌وله‌وآ چه‌ندپێكدادانێكیش له‌نێوانیاندا روبدات،خه‌ڵكه‌كه‌ ترسى ئه‌وه‌شى هه‌بووكه‌ رژێمى توركیا ته‌سلیم به‌عێراقیان بكاته‌وه‌، دواتر له‌و كه‌مپانه‌ى كه‌ بۆیان دروستكرا نیشته‌جێكران، هه‌روه‌ها خه‌ڵكى كوردستانى باكوریارمه‌تییه‌كى زۆرى خه‌ڵكه‌ ئاواره‌بوه‌كانیان داو زۆر له‌مه‌ینه‌تىء خه‌مه‌كانیان رواندنه‌وه‌)(30).
ئه‌وانه‌ى خۆیان دا ده‌ست وسوپا یان ده‌تستگیركران، زۆربه‌یان به‌ره‌و چاره‌نوسێكى نادیار رۆیشتن، سه‌باره‌ت به‌شونبزركردنى خه‌ڵكى بادینان به‌زۆرى ره‌گه‌زى نێرینه‌ ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ناوچه‌ى دۆسكى له‌گوندى كۆرفێل ئه‌فسه‌رێك (35) سیء پێنج كه‌سى له‌ژنء مندالڕ وپیاو گولله‌ باران كرد.
ئه‌فسه‌رێكى پێشووى سوپاى عێراق كه‌ پله‌كه‌ى كۆلۆنێله‌ (عه‌قید) به‌(MEW)ى راگه‌یاندوه‌ كه‌فه‌رمانیان بۆ هات هه‌رچى پێشمه‌رگه‌یه‌ بیانكوژین، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌شیان كه‌خۆبه‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن، هه‌روه‌ها ئه‌و جوتیاره‌ مه‌ده‌نیانه‌ش كه‌له‌ناوچه‌ى قه‌ده‌غه‌كراودا بوون هه‌ر به‌پێشمه‌رگه‌ دانرابوون واته‌ ته‌واوى پیاوه‌ ته‌مه‌ن (15تا60) ساڵیه‌كان، ئه‌م فه‌رمانه‌ تائاستى فیرقه‌كان به‌نوسراوى رِه‌سمى دابه‌زى بوو ئه‌فسه‌ره‌ پله‌ نزمه‌كانیش به‌زار (شفوی) ئاگاداركرابوونه‌وه‌، ئه‌م فه‌رمانه‌ به‌ڵگه‌یه‌كى حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ له‌سه‌ رحوكمى قه‌ره‌قوشى رژێمى عێراقء ئه‌نجامدانى سیاسه‌تى قركردنى (جینۆساید) گه‌لى كورد.
گولله‌ بارانكردنى گیراوه‌كان له‌ئه‌نفالىبادینان به‌شێوه‌یه‌كى به‌ر چاوو ئاشكرا ئه‌نجامدراوه‌، ئه‌وه‌ته‌ كاره‌ساترین شێوه‌ له‌گوندى كورێمى رِویداوه‌ دواى ئه‌وه‌ى خه‌ڵكه‌كه‌ خۆى داوه‌ته‌ ده‌ست سوپاوه‌ (33) سىء سآ پیاوو كورِى هه‌رزه‌كار كه‌ته‌مه‌نیان له‌نێوان (13-43) ساڵیدابووه‌ له‌لایه‌ن ئه‌فسه‌رێكى سوپاوه‌ كه‌وا پێده‌چێت دواى قسه‌كردن به‌ئامێرى لاسلكى هۆكى تۆكى فه‌رمانى پێدراوه‌ گولله‌ بارانیان بكات، به‌م جۆره‌ ئه‌فسه‌ره‌كه‌ له‌و جێگا یه‌دا 27 كه‌سیان لێ گولله‌باران ده‌كاتء شه‌شه‌كه‌ى تریش ده‌رباز ده‌بن له‌گوندى مێرگه‌توشدابه‌هه‌مان شێوه‌ دواى ئه‌وه‌ى خه‌ڵكه‌ كه‌ ده‌ستگیر ده‌كرێت ژنء پیاو له‌یه‌كترى جودا ده‌كرێنه‌وه‌ دواتر ئه‌و پیاوانه‌ى كه‌ته‌مه‌نیان له‌ژوور پازده‌ساڵى دابووه‌ ده‌سبه‌جآ گولله‌ بارانكران.
ئافره‌تێكى گیراوى به‌ندیخانه‌ى سه‌لامیه‌ى شارى موسلڕ كه‌وا پێده‌چێت نزیكه‌ى (12000) هه‌زا ر به‌ندكراوى لێ بوبێت ده‌گێرته‌وه‌ كه‌پیاوه‌كان له‌م به‌ندیخانه‌یه‌ به‌ده‌ست وچاو به‌ستراوى راپێچى ناو ئۆتۆمۆبێلى په‌نجه‌ره‌ تاریك كرانء بۆ شوێنى نادیار بردران پاشماوه‌یه‌كى كه‌م ده‌نگى ده‌سترێژى گولله‌ ده‌ستى پێكرد كه‌وا پێده‌چێت كۆمه‌ڵكوژیان كردبن.
به‌م جۆره‌ شاڵاوه‌كانى ئه‌نفال، به‌ئه‌نفالى بادینان له‌ 6/ ئه‌یلولى 1988 كۆتایى پێهات، ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ قاتوقرِىیه‌ كوردستانى وێرانكردو ژێرخانى ئابوریشى له‌بنه‌چه‌وه‌ هه‌ڵته‌كاندا، ئه‌نفال تاوانێك بوو كه‌دنیا بێ ده‌نگى لێكرد،به‌ڵام بۆ مێژوو رِوداوێكى وابوو مه‌حاڵه‌ كه‌له‌یادبكرێـت.

سه‌رچاوه‌كان:
(1) دواى راپه‌رِینى گه‌لى كوردستان له‌به‌هارى 1991و ئازادكردنى شارو شارۆچكه‌كان گه‌لێك به‌ڵگه‌نامه‌و دیكۆمێنت كه‌وتنه‌ به‌ر ده‌ست هێزى پێشمه‌رگه‌ى كوردستان، ئه‌م به‌ڵگه‌نامانه‌ له‌ساڵى 1992 ته‌سلیم به‌رێكخراوى چاودێرى رۆژهه‌ڵاتى ناوه‌رِاست كران كه‌بریتى بوو له‌(14) چوارده‌ ته‌نء خرابوونه‌ (847) سندوقه‌ وه‌و ژماره‌ى لاپه‌رِه‌كانى زیاتر له‌ (4) ملیۆن ره‌تى ده‌دا دواتر گواسترانه‌وه‌ بۆ نیۆیۆرك وئێستا له‌ئه‌رشیفى نیشتمانى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مریكایه‌.
(2)نه‌زار خه‌زره‌جى: سه‌ركرده‌یه‌كى سوپاى عێراقى بوو، پله‌ى سه‌ربازییه‌كه‌ى فه‌ریق روكن بوو گه‌یشتۆته‌ سه‌رۆكى ئه‌ركانى سوپاى عێراقى، به‌پێى زۆر له‌به‌ڵگه‌نامه‌كان له‌شاڵاوه‌كانى ئه‌نفال به‌شدارى كردووه‌، له‌دواى شه‌رِى كه‌نداوى دووه‌م بۆ ده‌ره‌وه‌ى عێراق رایكردوه‌و ئێستا له‌ وڵاتى دانیماركه‌، به‌م دواییه‌ كۆمه‌ڵێك شكایه‌تى له‌سه‌ر پرۆسه‌ى قرِ كردنى كوردان (جینۆساید) له‌سه‌ر تۆماركراوه‌و ئێستا چاوه‌رِێى دادگاییكردنه‌ له‌یه‌كێك له‌دادگاكانى ئه‌م وڵاته‌،به‌پێى لێداوانه‌كانى ئه‌م دوایه‌ى خه‌زره‌جى ژماره‌ى ئه‌نفالكراوه‌كان ده‌گاته‌ (300) هه‌زار كه‌س برِوانه‌ رۆژنامه‌ هاوڵاتى، ژ (43) رۆژى 7/10/2001.
(3) MEW، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاپه‌رِه‌ (17).
(4) د. ره‌شاد میران ، م. یوسف دزه‌یى ، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاپه‌رِه‌ (18).
(5) بۆ زانینى ته‌واوى ئه‌م شاڵاوه‌ برِوانه‌ MEW سه‌رچاوه‌ى پێشوو لاپه‌رِه‌ (189-202).
(6) بۆ زیاتر زانیارى برِوانه‌ MEW سه‌رچاوه‌ى پێشوو لاپه‌رِه‌ (221-241).
(7) قه‌ره‌داغ شوینێكى ئێجگار جوانء دڵگیره‌، زنجیره‌یه‌ك شاخى مشار ئاسا كه‌نزیكه‌ى 70 میلێك به‌ره‌و باشورى رۆژهه‌ڵات ده‌كشآ، له‌ساڵى 1987دا ناحیه‌كه‌چۆڵكراو دانیشتوانیشى بۆهه‌ردوو كۆمه‌ڵگه‌ى نه‌سرو زه‌رِایه‌ن رِاگوێزران.
(8) قسم الاعلام فی المكتب السیاسی للحزب الدیمقراگی الكوردستانی العراق، من جرائم القتل العام فی كوردستان عام 1988، شوبات 1989، مگبعه‌ خبات ێ (10-12).
(9) د. ره‌شاد میران، م. یوسف دزه‌یى، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاپه‌رِه‌ (23-24).
(10) عه‌داله‌ت تاڵه‌بانى، ئه‌نفالء نهێنیه‌كان، 1999، لاپه‌رِه‌ (59).
(11) هه‌مان سه‌رچاوه‌، لاپه‌رِه‌ (15).
(12) بۆزانیارى زیاتر له‌سه‌ر ئه‌م هێرشانه‌ برِوانه‌ (MEW)،سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاه‌په‌رِه‌(241-300).
(13) هێزى پشتگیرى: له‌خه‌ڵكى مه‌ده‌نى پێك هاتبوو كه‌له‌بنه‌رِه‌تدا پێشمه‌رگه‌ نه‌بوون به‌ڵكو خۆیان چه‌كیان ده‌كرِىء ده‌چونه‌ پالڕ پێشمه‌رگه‌ بۆ به‌رگریكردن له‌ گوندو دێهاته‌كانیان،هه‌مووگوندێك یه‌كه‌ى به‌رگریى مه‌ده‌نى خۆى هه‌بوو.
(14) د. ره‌شاد میران،م. یوسف دزه‌یى، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاپه‌رِه‌(31).
(15) قسم الاعلام فی المكتب السیاسى للحزب الدیمقراگی الكوردستانى، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، ێ(27-29).
(16) فه‌رمانده‌یه‌كى سه‌ربازى درِنده‌بوو، پله‌ى جه‌نه‌رِاڵى له‌سوپاداهه‌بوو ئه‌وكاته‌ فه‌رمانده‌ى ئه‌وهێزه‌ تایه‌به‌تیانه‌ بوو كه‌پاراستنى بیره‌ نه‌وته‌كانى كه‌ركوكى پێ سپێردرا بوو، له‌ئه‌نفالى دووه‌میشدا به‌شدارى كردوه‌، له‌ناوه‌رِاستى هه‌شتاكانیش كاتێك شیعه‌كان له‌باشور هه‌ڵسان به‌راپه‌رِین ئه‌و په‌لامارى دانء سه‌ركوتى كردن، له‌ساڵى 1991 بارق گوایه‌ ده‌ستى هه‌بوه‌ له‌ ئه‌نجامدانى كوده‌تایه‌ك دژى سه‌دام حوسێن ئیعدام كرا.
(17) د. ره‌شاد میران، م. یوسف دزه‌یى، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاپه‌رِه‌(28).
(18) هه‌مان سه‌رچاوه‌، لاپه‌رِه‌ (29)
(19) بۆ زیاتر زانیارى برِوانه‌ MEW، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاه‌په‌رِه‌ (303تا 336).
(20) گۆپته‌په‌، وشه‌یه‌كى توركییه‌وماناى گردى سه‌وز ده‌گه‌یه‌نآ، گوندێكى (300تا500) ماڵآ ده‌بوو، نیمچه‌ شارۆچكه‌یه‌ك بوو دوو مزگه‌وتء قوتابخانه‌یه‌كء نه‌خۆشخانه‌یه‌كى تێدابوو، كاره‌باشى بۆراكێشرابوو، خاكێكى به‌پیتى هه‌بوو، چه‌ندین كیڵگه‌ى به‌رهه‌مى گه‌نم و جۆو توتنء لۆكه‌و به‌رهه‌مى دیكه‌ى تێدابوو، خه‌ڵكى ئه‌م گونده‌ به‌رامبه‌ر به‌زه‌برو زه‌نگى رژێم زۆر خۆرِاگرو به‌توانا بوون.
(21) مه‌لا شاخى، ئه‌نفالى خاڵخاڵان، چ1،سلێمانى، 2001، لاپه‌رِه‌(52).
(22 ) د. ره‌شاد میران، م. یوسف دزه‌یى، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاپه‌رِه‌(35)..
(23) هه‌مان ئه‌و زانیاریانه‌ له‌ ئه‌نفالى قه‌رداغ له‌لایه‌ن فه‌رمانده‌ى سوپا كانه‌وه‌ بۆ لایه‌نى به‌رز نێردراوه‌، بروانه‌ ئه‌و به‌ڵگه‌ نامه‌نه‌ى كه‌له‌ پاشكۆى ئه‌م كتێبه‌ هه‌یه‌.
(24)د. ره‌شاد میران، م. یوسف دزه‌یى، سه‌رچاوه‌ى پێشوو لاپه‌رِه‌(37).
((25بۆ زیاتر زانیارى له‌سه‌ر ئه‌م هێرشانه‌ بروانه‌ MEW، سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لاپه‌رِه‌ (339-361).
(26) د. ره‌شاد میران، م. یوسف دزه‌یى سه‌رچاوه‌ى پێشوو،لاه‌په‌رِ‌(43).
(27) بۆ زیاتر زانیارى له‌سه‌رئه‌م هێرشانه‌برِوانه‌، MEW، سه‌رچاوه‌ى پێشوو ، لاپه‌رِه‌(437-489).
(28) KDP له‌كوردستاندا چوار لقى هه‌بوو كه‌ كاروبارى سیاسى و سه‌ربازیشیان له‌ئه‌ستۆ گرتبوو، زێوه‌ شكان باره‌گاى لقى یه‌كى لێ بوو،لقى دوو بنكه‌كه‌ى له‌دۆڵى سماقوولىَ بوو وعه‌مه‌لیاتى پارێزگاى هه‌ولێرى له‌ئه‌ستۆ گرتبوو، لقى سآ له‌گوندى جافه‌رانى قه‌ره‌داخه‌وه‌ كاروبارى KDP له‌پارێزگاى كه‌ركوك دا به‌رێوه‌ ده‌برد، لقى چواریش له‌ناوچه‌ى چوارتابوو به‌رپرس، پارێزگاى سلێمانى بوو، جگه‌ له‌ چه‌ندلقێكى تر كه‌له‌ده‌ره‌وه‌ى كوردستان بوو، هه‌روه‌ها KDP هه‌ندآ هێزى تایبه‌تیشى هه‌بوو وه‌ك هێزى بارزان له‌رایات ناحیه‌ى مێرگه‌سۆر. برِوانه‌ MEW لاپه‌رِه‌ (439) چاوپێكه‌وتن له‌گه‌لڕ هۆشیار زێبارى،واشنتۆن دى. سى، 7ى حوزیرانى 1993.
(29) رچا زبیر زیبارى، الانفال والرحله‌ الشاقه‌، مگبعه‌ هاوار، دهۆك 1995، ێ(8).
(30) عه‌لى به‌ندى، ئه‌نفالكرنا به‌هدینان، چ(1) چاپخانه‌ى خه‌بات، دهوك، 2001، لاپه‌رِه‌(67).